ОТЗЫВЫ       

Микаел Аджян (Степанакерт, НКР)
Александр Багирян (Москва)
Армина Гилоян (Иджеван)
Елена Ихтисамова (г. Уфа, Башкортостан)
Арам Алавердян (Ростов-на-Дону)
Еразик Арутюнян (Краснодар)
Нуне Саркисян (Кременчуг, Украина)
Генрих Багиян (старший) (Гатчина, Ленобласть)
Эвелина Акобян (Поворино, Воронежская область)
Татьяна Арушанян (Екатеринбург)
Нелли Авакова (Лос-Анджелес)
Вадим Арутюнов ("Антитопор", Ростов-на-Дону)
Ашот Бегларян (Степанакерт)
Неля Григорян (США)
Карине Чилингарян (Лион, Франция)
Алла Моргунова (Москва)
Միքայել ՀԱՋՅԱՆ (ԼՂՀ Ազգային ժողովի մամլո ծառայության ղեկավար)
Էմմա ԴԱՎԹՅԱՆ (Մյունխեն)
Աննա Աբրահամյան (Երևան)
ԷԼԼԱ ԱՍՐՅԱՆ (ՍԱՐԱՏՈՎ)
ՎԱՉԱԳԱՆ ՂԱՐԻԲՅԱՆ (Խարկով, Ուկրաինա)
Արամ Թելյանց (ք. Դոնի Ռոստով)

Վահրամ Աթանեսյան (Ստեփանակերտ)
ԷԴՎԱՐԴ ՊՈՂՈՍՅԱՆ (Սանկտ-Պետերբուրգ)
Երազիկ Հարությունյան (Կրասնոդար)
Կոլյա Տեր Հովհաննիսյան (Թեհրան, Իրան)
Էվելինա Հակոբյան (Պովորինո, Վորոնեժի մարզ)
Արամ Թելյանց (Դոնի Ռոստով)
Կարեն Առաքելյան (Ստավրոպոլ)
Տոնյա Оհանյան (Ստեփանակերտ)
Աննա Աբրահամյան (Երևան)
ԴՈՆԱՐԱ ՄԿՐՏՉՅԱՆ (Սանկտ-Պետերբուրգ)
Արմինե Պետրոսյան (Երևան)
ՀՐԱՉՈԻՀԻ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ (Երևան)
Աննա Աբրահամյան (Մարտակերտ - Թալիշ)
Կոմիտաս Դանիելյան (Ստեփանակերտ)
Յուրի Կարապետյան (Սանկտ-Պետերբուրգ)
Սիրվարդ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ (Ստեփանակերտ)
ՀԵՆՐԻ ԱՌՈՒՇԱՆՅԱՆ (Երևան)
Նատաշա Պողոսյան (Երևան)
Ռոզա Մուսայելյան (Ստեփանակերտ)
Վահրամ Աթանեսյան (Ստեփանակերտ)
Միքայել Հաջյան (Ստեփանակերտ)
Տոնյա Оհանյան (Ստեփանակերտ)

Микаел Аджян (Степанакерт, НКР)
О романе ЛЕВОНА АДЯНА “Отдаляющийся берег”

Неизданный роман члена Союза писателей СССР, России и НКР Левона Адяна “Отдаляющийся берег” отражает горькую судьбу целой части армянского народа - коренного армянства исторического Арцаха и Восточного Закавказья (то есть Западного Прикаспия, или нынешнего Азербайджана) в противоречивом единстве трагических и героических событий, происходивших в этом регионе на всем протяжении 20-го столетия.

Углубившись в суть исторических событий, автор на богатой документальной основе, всеми красками палитры художественного слова, но без излишнего приукрашивания и преувеличения, представляет реальную, правдивую картину общественно-политических, межнациональных отношений, царивших в регионе Восточного Закавказья досоветского и советского периодов. Герои романа, представляющие различные национальные общности и социальные слои населения Советского Азербайджана, выступают преимущественно под реальными именами и фамилиями, что вселяет еще большую веру в подлинность, достоверность повествования. Каждый из них предстает с типичными, колоритными проявлениями конкретной среды своего жития, национальной принадлежности, сферы деятельности, уровня, интеллектуального развития, мировосприятия, личных переживаний, вытекающих из всего этого своеобразного образа мышления и лексики.

Главная сюжетная линия романа «Отдаляющийся берег» - история любви армянского юноши и азербайджанской девушки, в атмосфере нового размаха антиармянской политики в конце 80-х и в начале 90-х г.г. в Азербайджане. Во время массовых погромов и депортации армянского населения, последним аккордом которых стала резня армян Баку в январе 1990г., главный герой подвергается групповому избиению и случайно спасается от неминуемой гибели, а его возлюбленная, сознательно скрыв от разъяренной толпы свою национальную принадлежность и, по сути, выдав себя за армянку, подвергается истязаниям, разделяя учесть сотен и тысяч армян в хвалебном Баку. Описываемые в романе события как начала, так и особенно конца века, разворачивающиеся вокруг сюжетной линии, в совокупности своей подготавливают и составляют тот материал, на основе которого были сотканы изначально обреченые иллюзии счастья влюбленной пары.

В романе подробно, фрагмент за фрагментом, повествуется об армянских погромах в феврале 1988 г. в Сумгаите и в январе 1990 г. в Баку, ставших зримым отражением Геноцида в отношении армянского народа, совершенного в те годы в Азербайджане на государственном уровне, которые и по сей день не получили правовую и политическую оценки международного сообщества. Более того, мир, на глазах у которого в конце 20-го века, но уже в другой географической плоскости, пусть и в малых масштабах, повторился Геноцид армян в Османской Турции в 1915-1923 г.г., сегодня уже предал забвению массовые убийства мирного армянского населения Азербайджанской ССР - стариков, женщин и детей, пытки, изнасилования, сжигание заживо людей и даже откровенный каннибализм, одним словом, факты совершенных со звериной жестокостью насильственной депортации и резни.

К сожалению, армянство до сих пор не проявило должной последовательности для представления цивилизованному миру этой общенациональной трагедии. Армянская пресса обращается к этим трагическим событиям лишь от случая к случаю - с периодичностью исполнения очередной их годовщины.

В этом смысле роман Левона Адяна “Отдаляющийся берег” - единственное в армянской действительности прозаическое произведение с масштабным и глубинным охватом тех событий. По своей тематике, глубине отображения исторических фактов и событий, правдивости и достоверности, историко-политическим и политико-правовым обобщениям, художественной ценности и значимости его можно причислить к такому ряду замечательных произведений, как “Я обращаюсь к вам, дамы и господа” Сурмеляна, ”Сорок дней Муса-дага” Франца Верфеля, “Дзори Миро” Мушега Галшояна, “Тоска” Рачьи Кочара и другим творениям с аналогичной тематикой.

Написанный под свежим впечатлением вышеупомянутых кровавых событий, роман “Отдаляющийся берег”, объем которого состовляет 31 печатных лист (435 компьютерных страниц), по сей день вынужден ждать своего спонсора и издателя.

Издание этого произведения крайне необходимо армянам, а в случае перевода на другие языки (английский и русский), - и международному сообществу.



Александр Багирян (Москва)
У Левона Адяна - живая проза, переполненная жизненными звуками, оригинальные герои, я бы сказал чем-то напоминающие летящих по небу героев Марка Шагала. Люди, населяющие ее прозу, выглядят нервно, наивно, и как-то причудливо поэтично. И прежде всего они – живые люди. Уставшие от несправедливости, зла и горя. Как хорошо,что есть такие писатели и как хорошо, что есть такой роман - ,,Отдаляющийсяберег,,. И хорошо, прежде всего, для тех читателей, которые слышали о погромах в Сумгаите и Баку, и только звон – эхо очередного бесчинства. Пускай услышат и другие звоны – лесных птиц, журчанье горных родников, песнопения любви, смеха, плача. Спасибо ему за это.



333 Армина Гилоян (Иджеван)
Переводить Левона Адяна - одно удовольствие! Мы хорошие друзья, а это дороже любых денег. Когда у меня появиться компьютер я сразу сяду за перевод прозы Левона Адяна "ОТДАЛЯЮЩИЙСЯ БЕРЕГ". Это будет обязательно, клянусь перед Богом. Просто пока нет возможности преобрести комп.
Для меня он велик! Надо ценить людей при жизни! Вы знаете, когда я перевела Чаренца и напечатала в группе "КАРАБАХСКИЕ АРМЯНЕ", почти все стали обвинять меня вплакиадствье. И как ни оправдывалась я, ничего не помогало убедить разъяренную массу в том что я не украла перевод у Ахматовой. И тут, когда у меня опустились руки и почернела душа, вдруг, не знаю откуда появился Левон Адян, который написал несколько слов в мою поддержку. Помните библейскую историю когда Иисус усмирил бурю одним словом? Эфект был такой же. Все сразу умолкли. Ну разве можно забыть такое? Да была бы у меня возможность я бы всего Адяна перевела. Низкий ему поклон...



Елена Ихтисамова (г. Уфа, Башкортостан)
ЛЮБИТЬ И ПРОЩАТЬ

Кто-то прозу Левона Адяна считает живую, переполненной жизненными звуками, а героев его оригинальным и чем-то напоминающими летающими по небу героев Марка Шагала. Я согласна с этим и, по правде говоря, так жалею, что мало читала его. То, что есть на русском. Потому что его произведения как то поддерживают нас, обогощают наши мысли, помогают продолжать жить и смотреть на мир новыми глазами, с другой точки зрения! Помогают безумно любить и прощать, ибо тот, кто прощает, прощает не того, кто согрешил, а делает благо для своей души. "И прости нам долги наши, якоже и мы прощаем должникам нашим". Именно об этом и говорится в словах молитвы, которую дал Сам Господь.
Читая книги Левона Адяна мы становимся мудрее, чище, больше знаем и можем быть полезными другим, нашим близким, потому что в этих рассказах и повестях он не делит людей на хороших и плохих, на друзей и врагов: для него все люди – это блаженные. Одни нам приносят радость, другие помогают расти, развиваться, закалять свой дух, ибо смысл жизни действительно следует искать в духовном измерении. Подари человеку улыбку и получишь улыбку в ответ, так учит нас Левон, в этом мире, хрупком и зыбком, ничего без ответного нет. И то и другое необходимо. Я очень хотела бы когда-нибудь быть в Нагорном Карабахе, так вдохновенно воспетым очень дорогим мне по духу человеком, в этом сказочном крае, где со времен Страбона хлеб родится из зерна, выпавшего из саломы, пчелы роятся на деревьях, а мед течет с листьев…



Арам Алавердян (Ростов-на-Дону)
Буквально на днях в мои руки попал пока что ненапечатанный роман Левона Адяна «Отдаляющийся берег», где он с неумолкающим криком души, с добротным трепетом сердца, излагал поистине гиену судьбы. В этом романе в какой-то изящной манере, пожалуй, как братская дань, он воздаёт должный, адекватный и смиренный ответ на превентивное требование сына великого азербайджанского поэта Самеда Вургуна-Юсиф Самедоглу, тогдашнему главе республики, чудовище Везирову, о том, что в Баку готовится резня, тот ответил: «Ничего, пусть ребята немного порезвятся» …Не побоюсь написать, что Левон Адян является поборником давно исчезнувшего зелёного берега «сентиментальной» философии. Мирали, Сиавуш, Натиг из его романа «Отдаляющийся берег» не только по происхождению «азера», но и простые величавые и непреклонные смертные. Вот где витают сердце, дух, смелость и вожделения нашего творца-соотечественника.



Еразик Арутюнян (Краснодар)
Роман талантливого писателя Левона Адяна «Отдаляющийся берег» - это не просто очередной роман армянского писателя, который можно читать в свободное время, восхищаться его художественными приемами, красочным и легким языком, богатым содержанием, привлекательным стилем, хвалить, советовать близким и отложить в сторону, забыть о нем. Это наша очень болезненная история, наше горе, историческая правда в фактах и художественных образах.

У нашего народа было так много потерь, что мы, как не странно, привыкли быстро прощать и даже забывать. Западная Армения от нас отдаляется уже почти веком, а ведь исконно армянские земли в так называемом Азербайджане, еще хранят наши самые теплые следы. Наши кочевые соседи, не имея корней, не имея историю и культуру, присваивая быт и обычаи кавказских древних народов, на пустом месте основали не только республику, но и такую мощную национальную идеологию, что многих международных источников информации уже заразили своими фальсификациями и выдумками. А мы ленимся лишний раз опубликовать и довести до иноязычного читателя свои достоверные факты.

Слава и честь господину Адяну, что видя своими глазами кровавую вакханалию конца двадцатого века, смог встать на ноги, восстановить душевное равновесие и написать такой чудесный, гуманный роман, который, к нашему великому стыду, до сих пор не издан. Вот насколько мы безразличны и непростительно ленивы.

Этот роман надо обязательно перевести на русский и английский языки и обратить на это внимание известных режиссеров. Так как это бесценный сценарий для еще одного широкоэкранного художественного фильма о геноциде армян, уже 1988-90 годов в Азербайджане.



Нуне Саркисян (Кременчуг, Украина)
Прочитала роман Левона Адяна ,,Отдаляющийся берег,,. Описанная автором история интересна и поколениям, жившим в Сумгаите и в Баку в мирное время, а затем пережившим ужасные события конца 1980-ых, и нынешнему поколению, желающему знать, что именно происходило на самом деле в ту пору в некогда интернациональных городах. Роман ещё и ценнее тем, что события описывает очевидец. Очень важно, что Адян уделили большое внимание тем азербайджанцам, которые рискуя собственной жизнью, спасали армян. Рена вызывает глубокое уважение читателя. Я автору сочувствую, он потерял родных и друзей. Это наша общая боль. Левон Адян попутно рассказываете об истории Карабаха, и это делает роман ещё интереснее.

В романе затрагивается и персону Кеворкова Б.С. Почему никто из авторов, которые в той или иной степени затрагивают персону Бориса Саркисовича, не считают нужным изучить его биографию. Знают ли они, что предки Кеворкова Б.С. спаслись от резни армян в г.Шуше в 1920г. Его прабабушка Анна, отказавшись покинуть родной город, была убита азерами в собственном доме. Борис Саркисович со своим дядей часто посещал руины прадедовского дома, мы можем только догадаться, какие чувства испытывали эти люди, стоявшие у руин родного очага. Он никогда не выставлял на всеобщий показ свои национальные чувства. Борис Саркисович отлично знал историю собственного народа и края. У него был красивый голос, он в узком кругу пел армянские народные песни, услышанные им от матери. В оценке его деятельности мы должны учитывать время, политический строй и возможности, которых он был лишен.

Думаю, оценку деятельности Бориса Саркисовича ещё дадут.



Генрих Багиян (старший) (Гатчина, Ленинградская область)
Автора прекрасного романа ,,Отдаляющийся берег,, Левона Адяна я знаю уже давно и это знакомство наполняет мое сердце тихой радостью за то душевное тепло и жизнелюбие, которое он дарит всем, кому приходилось сталкиваться с ним на своём жизненном пути, причём, Левон дарил и дарит свою открытую душу для общения не только избранной интеллектуальной элите, но с одинаковой силой простым людям в самых разных местах, куда бы не забрасывали его жизненные обстоятельства. Так было в его юности, проведённой в родном Члдране, в Ереване, где он постигал тайны художественного творчества, одновременно ограняя заложенный в себе бриллиантовый мир таланта прозаика, в Баку, где завершилось возмужание его художественного мира, и где он подарил армянскому читателю самые сокровенные свои произведения. Здесь же в нем обнаружился большой организационный талант, воплотившийся в славном коллективе редакции армянского журнала «Гракан Адрбеджан», где он работал ровно четверт века, открывшего с его помощью целую плеяду интересных авторов, ныне известные в Карабахе и в Армении. Его насыщенное разными произведениями художественное творчество, включающее в себя романы, повести, рассказы, миниатюры, интервью представляет собой красивое глубокое звёздное небо в тёмную южную ночь – от маленьких звездочек до ярких изумрудов и на промежуточной станции этой звёздной феерии лежит большой подарок своим читателям – роман «Отдаляющийся берег», который в сложных нынешних условиях так пока и не вышел в свет. Будем надеяться, что совершится прорыв в деле с изданием твоего эпохального для армян романа, в котором, кроме профессиональной зрелости автора, препарируется очередная армянская кровавая рана. Такие вещи обычно становятся настольными книгами всей нашей нации.



Эвелина Акобян (Поворино, Воронежская область)
Роман Левона Адяна «Отдаляющийся берег» - это не только красочное повествование , это ещё и достоверная история навязанной проживающим на территории Азербайджана армянам горькой судьбы.

Обычно писатель старается проникнуть в глубь явлений, на своей коже ощутить душевные переживания созданных им же героев. К сожалению, Левон Адян сам стал очевидцем описанного в книге Геноцида.

По моему мнению, в армянской литературе вряд ли найдётся ещё одно произведение на тему армяно-азербайджанских отношений, которое могло бы сравниться глубиной отображённых событий и высоким художественным уровнем с данным романом.

Горькая судьба автора с невыразимой тяжестью действуе т на душу читателя. Его непоколебимый патриотизм, любовь, страдания, моральное поведение служат примером для подражания каждому армянину, и посему долг каждого из нас - содействовать публикации книги как на армянском, так и на русском и английском языках, дабы весь мир узнал горькую правду; иначе мы безвозвратно утратим эту страницу истории и грядущие поколения нам этого не простят.

В заключение хотелось бы добавить, что я с увлечением и сопереживанием прочла роман «Отдаляющийся берег» и, честно говоря, завидую тем, кто только собирается прочесть столь высокохудожественное произведение.



Татьяна Арушанян, Екатеринбург
Прочитав роман "Отдаляющийся берег" Левона Адяна, меня наполнили эмоции, которые невозможно описать словами, я чувствовала боль и гордость за свой народ. За каждым предложением скрывается маленькая история, действительно там нет ничего выдуманного. Эту книгу можно назвать маленькой энциклопедией армянского народа. Понравилась ли мне эта книга? Я просто в восторге. Очень хотелось бы, чтобы мои сыновья имели возможность прочитать эту книгу. Спасибо автору за это произведение.



Нелли Авакова (Григорян), Лос-Анджелес, США

О РОМАНЕ ЛЕВОНА АДЯНА

Только что на русском языке прочитала неизданный роман Левона Адяна "Отдаляющийся берег"... Нет слов... одни эмоции... Первое, что пришло мне в голову, ПОЧЕМУ Я ДО СИХ ПОР НЕ ЗНАЛА ТАКОГО АВТОРА И НЕ ПРОЧИТАЛА НИ ОДНОГО ЕГО ТВОРЕНИЯ? Мне только жаль...

Отдаляющийся берег… Он часто снится многим бакинцам, слышен тревожный последний гудок парома, увозящего нас в НИКУДА... Слезы, истерика, тихий плач варварски избитой старухи, крики, отчаяние и тревожное небо в черных тучах над некогда родным и очень дорогим НАШИМ городом... Казалось, все это - в прошлом... Но тут, читая это бесценное творение нашего автора, я пережила все заново... и острая боль в душе казалась вполне осязаемой...

Каждая строчка романа пронизана самыми искренними чувствами к героям. вынужденным страдать поневоле... Я не встречала ни одного произведения с таким широким охватом событий тех лет. Масштабно, искренне, исторически оправданно, неумолимо правдиво представлены картины вандализма, которые имели место быть вогромном многонациональном городе в то, советское время.

Картины мирного Баку, до боли знакомые и родные для простых граждан, не вовлеченных в политику. Но в воздухе уже витало ТО СТРАШНОЕ, что мы имели потом...Монолог Гурунца, знаменитый его монолог, очень взволнованный и тревожный, дает четкое описание происходящего в республике на протяжение десятков лет, завуалированного лживыми лозунгами и призывами за ДРУЖБУ НАРОДОВ и КОММУНИЗМ...

Над многим заставил подумать нас господин Адян, но, думаю, невозможно сейчас выразить словами все то, что мы ощущаем, вспоминая те жуткие дни... Моя семья имеет на этот счет тоже очень трагическую историю, но это другая тема...

Перевод на русский язык нисколько не умаляет силу художественного слова автора, так красочно и с трепетом передавшего прелести чудесного края стойких и мужественных, отважных и гордых людей - природу Арцаха.

Читая эти строки, переносимся в родные леса, видим поля, усыпанные цветами, шум пшеничных колосьев и журчание родников... А над всем этим стаи птиц, улетающие, может, в наши родные края... Стать бы на минуту одной из них... И, наконец, о главном, о ЛЮБВИ, представленной нам в романе...

Кто-то может считать с сожалением, что любовь не состоялась... Я так не думаю... Много написано, много прочитано о ней, но здесь другая ситуация. И не в национальности дело. Такие браки в интернациональной среде не редки... В данном случае любовь между двумя обаятельными, красивыми, умными, самозабвенно любящими людьми состоялась! Искрометная, всепоглащающая, смелая и открытая... красивая, верная!!! Она была в жизни героев, останется в душе главного героя на всю его жизнь после единственной, любимой и неповторимой мечты...

Для тех, кто не причастен к той войне вообще - Карабах, Сумгаит, Баку, кто не испытал тех ужасов... для них этот роман не что иное, как любовь во время войны... В нашей отечественной литературе таких много... Незапоминающихся...

А любовь Ромео и Джульетты, история любви Лейли и Меджнуна, Баадура и Соны - это классика, вечно будет читаема многими поколениями... Боюсь быть дерзкой, но любовь Лео и Рены тянет на классику... МОЁ ГЛУБОЧАЙШЕЕ УВАЖЕНИЕ И НИЗКИЙ ПОКЛОН ПРЕКРАСНОМУ АВТОРУ ЗА ЕГО ПРОНИКНОВЕННЫЙ РАССКАЗ О СОБЫТИЯХ ТЕХ ЛЕТ, ВЫЧЕРКНУВШИХ ИХ НАШЕЙ ЖИЗНИ НАШЕ ПРОШЛОЕ... ОСТАВИВ ЕГО В ГОРЕСТНЫХ ВОСПОМИНАНИЯХ... И СЛАВА БОГУ, ЧТО ЕСТЬ ТАКИЕ ЛЮДИ. КАК ЛЕВОН АДЯН - ВАЯТЕЛИ ПАМЯТНИКА ТОГО САМОГО ПРОШЛОГО, КАНУШЕГО В ЛЕТУ...

РОМАН "ОТДАЛЯЮЩИЙСЯ БЕРЕГ" ВОЙДЕТ В СОКРОВИЩНИЦУ АРМЯНСКОЙ ЛИТЕРАТУРЫ, КАК ШЕДЕВР, КАК ДОСТОЯНИЕ ВСЕГО НАШЕГО МНОГОСТРАДАЛЬНОГО НАРОДА... В НАЗИДАНИЕ НАШИМ ПОТОМКАМ...



Вадим Арутюнов ("Антитопор", Ростов-на-Дону)

...Наиболее излюбленным для издания фальсифицированных книг для Азербайджана в России является город Санкт Петербург. 70 процентов всего производимого в России азербайджанского книжного фальсификата приходится на этот город на Неве.

Это большая работа питерских азербайджанских предпринимателей, общин, которые финансируют издания и ПЛОХАЯ РАБОТА АРМЯНСКИХ ОБЩИН и ПРЕДПРИНИМАТЕЛЕЙ ПИТЕРА, которые ничего не предпринимают для того, чтобы предотвратить это безобразие. Мало того что не предпринимают, так еще и забыли об истории армянского меценатства в Санкт Петербурге, истоки которой заложены были еще при Петре Великом, задолго до становления азербайджанской нации как таковой и Азербайджана в целом у берегов Куры...

Так вот, недавно я прочел книгу питерского писателя ЛЕВОНА АДЯНА «ОТДАЛЯЮЩИЙСЯ БЕРЕГ»(«ՀԵՌԱՑՈՂ ԵԶԵՐՔ») в электронном виде.

В художественном романе подробно повествуется об армянских погромах в Сумгаите и Баку, судьбы героев этого художественного произведения заставляют сопереживать. Я заинтересовался книгой, решил связаться с писателем и спросил — почему он не издает её массовым тиражом, чтобы она была на полках магазинов российских городов. Ответ был лаконичным: «Нет денег».

Я обращаюсь к председателю совета национально-культурной автономии армян Санкт-Петербурга КАРЕНУ МКРТЧЯНУ — ПОМОГИТЕ АВТОРУ ИЗДАТЬ ЭТОТ ШЕДЕВР, ПОЖАЛУЙСТА!

Учитывая, что Акрам Айлисли в тоталитарном Баку умудрился написать Правду и издать её, имея мужество, то вам в Питере ничего не стоит издать такую же Правду. Каждый вложенный Вами рубль в Правду и её распространение — это вклад в Память как ваших предков, так и ваших детей, которые будут дальше жить в третьих странах, носить гордое звание Армянина. И оно должно быть незапятнанным врагами и фальсификаторами извне.

Задумайтесь!

(Вадим Арутюнов - Из видеообращения к общине Петербурге и председателю лично. На 16 минуте 40 сек.)

Фейсбук



Ашот Бегларян, писатель, журналист (Степанакерт, Республика Арцах)
Прекрасное произведение, разносторонне и тонко передающее атмосферу судьбоносного времени, драматической эпохи перемен.

Трагическая судьба героев, сломанная любовь подчёркивают страшную разрушительную силу толпы, зараженной вирусом национализма и человеконенавистничества.Автору, нашему старшему товарищу и коллеге, очевидцу и участнику событий, удалось мастерски и масштабно представить реальную картину эпохи.

Произведение "Отдаляющийся берег" достойно широкого издания.

С почтением и признательностью,



Неля Григорян (США)
В романе Левона Адяна ,,Отдаляющийся берег,. на фоне печальных событий, разыгравшихся в конце 20 века в Баку и Сумгаите, представлена прекрасная, но трагичная любовь молодых людей , представителей конфликтующих сторон - парня-армянина и девушки-азербайджанки... События, изложенные автором правдиво и честно, являют читателю в полном контрасте картины вандализма и сцены настоящей, красивой любви... Любви, которая, по сути своей, может служить своеобразным пособием для тех молодых людей, которые, выбрав свою прекрасную половину, часто сомневаются в мелочах... А здесь, хоть и трагичная, но верная любовь, которая была готова ради большой же любви отдать жизнь...Выбор Рены под сознанием смерти уважаем нами и ценим. Поэтому, я считаю, что любовь Лео и Рены состоялась в самом высоком ее проявлении... Спасибо автору - Мастеру Слова, Левону Адяну, сумевшему так мастерски и тонко сочетать описание двух событий из жизни в наше время, в некогда нашем городе.

Конечно, роман в подлиннике - это шедевр, который читается, как истинное произведение искусства, прекрасный язык, красочное описание природы, другие литературные приемы. Но сила слова Мастера так велика, что и перевод нисколько не умаляет его…

Низкий поклон Вам, господин АДЯН!



Карине Чилингарян (Лион, Франция)
На фоне печальных событий, разыгравшихся в конце 20 века в Баку и Сумгаите, представлена прекрасная, но трагичная любовь молодых людей , представителей конфликтующих сторон - парня-армянина и девушки-азербайджанки... События, изложенные автором правдиво и честно, являют читателю в полном контрасте картины вандализма и сцены настоящей, красивой любви... Любви, которая, по сути своей, может служить своеобразным пособием для тех молодых людей, которые, выбрав свою прекрасную половину, часто сомневаются в мелочах... А здесь, хоть и трагичная, но верная любовь, которая была готова ради большой же любви отдать жизнь...Выбор Рены под сознанием смерти уважаем нами и ценим. Поэтому, я считаю, что любовь Лео и Рены состоялась в самом высоком ее проявлении... Спасибо автору - Мастеру Слова, Левону Адяну, сумевшему так мастерски и тонко сочетать описание двух событий из жизни в наше время, в некогда нашем городе.

Конечно, роман в подлиннике - это шедевр, который читается, как истинное произведение искусства, прекрасный язык, красочное описание природы, другие литературные приемы. Но сила слова Мастера так велика, что и перевод нисколько не умаляет его..

Низкий поклон Вам, господин АДЯН!



Алла Моргунова (Москва)
Я наполовину армянка. И вместе со старенькой мамой мне пришлось бежать из Баку в те окаянные дни (выражение Бунина). То, что творилось тогда в Баку, я видела собственными глазами, мы с мамой лично пережили тот ужас, который Вы описываете. Спасибо Вам за прекрасное произведение. Только со Сберкассой нам повезло больше, чем Вашему герою, - нам попалась русская операционистка, которая пожалела мою старенькую маму и все оформила, как положено, и мы получили те немногие деньги, которые нам удалось скопить к тому времени. К сожалению, в том ужасе и страхе я не запомнила ее имени и фамилии, а то бы давно поблагодарила ее через интернет. Читая Вашу замечательную книгу, я не могла удержаться от рыданий - так, как вся та жуткая картина ярко встала перед глазами. Наверное, обычными словами невозможно выразить то благоговение, которое я испытываю перед Вами и Вашим прекрасным произведением. но других слов я не знаю. Выражаю вам самые искренние пожелания доброго активного долголетия, в т.ч. творчестве.



Միքայել ՀԱՋՅԱՆ (ԼՂՀ Ազգային ժողովի մամլո ծառայության ղեկավար)
ԼԵՎՈՆ ԱԴՅԱՆԻ ,,ՀԵՌԱՑՈՂ ԵԶԵՐՔ,, վեպի մասին

ՍՍՀՄ, Ռուսաստանի Դաշնության ու ԼՂՀ գրողների միության անդամ Լևոն Ադյանի ,,Հեռացող եզերք,, անտիպ վեպն արտացոլում է հայ ժողովրդի մի ամբողջ հատվածի՝ պատմական Արցախի և Արևելյան Անդրկովկասի (իմա՝ Արևմտյան Մերձկասպիայի կամ ներկայիս Ադրբեջանի) բնիկ հայության դառը ճակատագիրը՝ 20-րդ հարյուրամյակի ողջ ընթացքում այդ տարածաշրջանում տեղի ունեցած ողբերգական ու հերոսական իրադարձությունների հակադրամիասնության մեջ։

Հեղինակը, խորանալով պատմական իրողությունների էության մեջ, փաստական հարուստ հենքի վրա և գեղարվեստական խոսքի ներկապնակի բոլոր գույներով, սակայն առանց ավելորդ գունազարդման ու խտացման, երևակում է նախախորհրդային և խորհրդային ժամանակաշրջանում Արևելյան Անդրկովկասի տարածաշրջանում գերիշխող հասարակական-քաղաքական, ազգամիջյան հարաբերությունների իրական, ճշմարտացի պատկերը։ Վեպի հերոսները, որոնք ներկայացնում են Խորհրդային Ադրբեջանի բնակչության տարբեր ազգային հանրություններն ու սոցիալական շերտերը, հիմնականում հանդես են գալիս իրական անուն-ազգանուններով, ինչն ավելի հավատ է ներշնչում պատումի հավաստիության նկատմամբ։ Նրանցից յուրաքանչյուրը ներկայանում է իր կեցության կոնկրետ միջավայրի, ազգային պատկանելության, գործունեության ասպարեզի, մտավոր զարգացածության մակարդակի, աշխարհընկալման, անձնական ապրումների և այդ ամենից բխող յուրահատուկ մտածելակերպի ու բառապաշարի տիպական, կոլորիտային դրսևորումներով։

,,Հեռացող եզերք,,-ի հիմնական առանցքը հայ երիտասարդի և ադրբեջանցի աղջկա սիրո պատմությունն է՝ 80-ական թվականների վերջերին ու իննսուն թվականի սկզբին Ադրբեջանում նոր թափ առած հակահայ քաղաքականության մթնոլորտում։ Հայ ազգաբնակչության զանգվածային ջարդերի ու բռնատեղահանումների ընթացքում, որոնց վերջին ակորդը Բաքվի հայերի 1990թ. հունվարյան կոտորածն էր, գլխավոր հերոսը, ծեծուջարդի ենթարկված, պատահաբար փրկվում է մահից, իսկ նրա սիրեցյալը, գազազած ամբոխից գիտակցաբար թաքցնելով իր ադրբեջանուհի լինելը և, փաստորեն ներկայանալով որպես հայուհի, խոշտանգվում ու չարչարանաց կիսում է հարյուրավոր ու հազարավոր հայերի զարհուրելի ճակատագիրը փառաբանական Բաքու քաղաքում։ Վեպում նկարագրվող թե դարասկզբի և թե մանավանդ դարավերջի իրադարձությունները, որոնք ծավալվում են սյուժետային առանցքի շուրջ, իրենց ընդհանրության մեջ նախապատրաստում ու կազմում են այն ատաղձը, որի վրա հյուսված սիրահար զույգի երջանկության պատրանքներն ի սկզբանե իսկ դատապարտված էին կործանման։

Վեպում մանրամասն, դրվագ առ դրվագ նկարագրվում են Սումգայիթի 1988թ. փետրվարյան և Բաքվի 1990թ. հունվարյան հայկական ջարդերը, որոնք հանդիսացան Ադրբեջանում հայ ժողովրդի նկատմամբ պետականորեն իրագործված Ցեղասպանության ակնհայտ արտահայտությունը և որոնք առ այսօր չեն ստացել իրենց իրավական ու քաղաքական գնահատականը միջազգային հանրության կողմից։ Ավելին, աշխարհը, որի աչքի առաջ 20-րդ դարավերջին արդեն մեկ այլ աշխարհագրական հարթության վրա, թեկուզ և փոքր ծավալներով, կրկնվեց Օսմանյան Թուրքիայում 1915-1923 թթ. իրագործված Հայոց Մեծ Եղեռնը, այսօր արդեն մոռացության է մատնել Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքի խաղաղ հայ բնակչության՝ ծերունիների, կանանց ու երեխաների զանգվածային սպանության, կտտանքի, բռնաբարության, ողջակիզման, անգամ բացահայտ մարդակերության, միով բանիվ՝ գազանային վայրագությամբ իրագործված բռնատեղահանման ու սպանդի իրողությունը։

Ցավոք, առ այսօր հայությունը լիարժեք տեր չի կանգնել իր նաև այս ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ՑԱՎԻՆ։ Հայկական մամուլն այդ եղերական իրադարձություններին անդրադառնում է առիթից առիթ՝ ընդամենը տարեդարձային պարբերականությամբ։

Լևոն Ադյանի ,,Հեռացող եզերք,, վեպն իրադարձությունների ծավալային ու խորքային ընդգրկմամբ հայ իրականության մեջ միակ լիարժեք արձակ ստեղծագործությունն է այս առումով։ Իր թեմատիկ ընդգրկմամբ, պատմական իրողությունների և իրադարձությունների արտացոլման խորությամբ, ճշմարտացիությամբ ու հավաստիությամբ, պատմա-քաղաքական և իրավաքաղաքական ընդհանրացումներով, գեղարվեստական արժանիքներով ու նշանակությամբ այն կարելի է դասել Սուրմելյանի ''Ձեզ եմ դիմում՝ տիկնայք և պարոնայք'', Ֆրանց Վերֆելի ''Մուսա լեռան քառասուն օրը'', Մուշեղ Գալշոյանի ''Ձորի Միրոն'', Հրաչյա Քոչարի ''Կարոտ'' և այդ թեմատիկ ընդգրկման այլ նշանակալի ստեղծագործությունների շարքին։ Գրված լինելով վերոնշյալ արյունալի իրադարձությունների թարմ տպավորության տակ, ,,Հեռացող եզերք,, վեպն առ այսօր ստիպված է սպասել իր հովանավորին ու հրատարակչին։

Այդ ստեղծագործության հրատարակությունը, որն ունի 31 տպագրական մամուլ ծավալ (435 համակարգչային էջ), խիստ անհրաժեշտություն է հայ, իսկ այլ լեզուներով (անգլերեն և ռուսերեն) թարգմանության պարագայում՝ նաև աշխարհի հանրության համար։



Էմմա ԴԱՎԹՅԱՆ (Մյունխեն)
Լևոն Ադյանի ստեղծագործություններն անսահման ուրախացնում են մեզ, այդ ստեղծագործություններն իրենց ոլորպտույտ կածաններով մեզ տանում են այնտեղ, որտեղ ամեն ինչ այնպես պարզ ու բարդ է նաև, այնտեղ, ուր ասես քեզ զգում ես մեր լեռներում. ("Հեռու լեռներում"/ասես վերապրում վերստին մեր հեռավոր կորած պատնեական տարիները. ("Այն հեռավոր ամռանը"/վերհիշում մեր մոռացված սիրո երգը.("Մոռացված երգը"/,լսում ես Դեբեդի վշշոցն Դսեղի անդընդախոր ձորերում,տեսնում Թումանյանի տուն-թագարանը.("Էն լոռու ձորն է..."/,և ասես աներևույթ մասնակից դառնում դեպքերին ու իրադարձություններին ահ ու դողով սպասելով,թե ի°նչ կլինի հետո("Հարատևող վերադարձ"/,կարծես ականտես դառնում այդ ամենին` լինի այն բնության նկարագրություն,թե հուզաթրթիռ սիրո պատմություն:"

"Հեռացող եզերք" Ձեր պատմա-սիրավեպն իր թեմատիկ ընդգրկմամբ, պատմական իրողություններով և իրադարձությունների արտացոլման խորությամբ,իրական պատկերներով, ճշմարտացիությամբ ու հավաստիությամբ, գեղեցիկ ռոմանտիկ սիրո նկարագրությամբ մի այնպիսի ցնցող տպավորություն է թողում ընթերցողի վրա,որ ակամայից արցյունքով են լցվում աչքերդ: Շնորհակալություն Ձեզ,որ մեզ պարգևել եք այն զգացումը, երբ դեռ պատանեկան տարիներին անհմաբերությամբ սպասում էինք Ձեր ստեղծագործությունների լույս ընծայմանը` ջինջ ու մաքուր մարդկային հարաբերությունների մասին,իսկ հիմա նաև ողբերգական իրականության մասին ...



Աննա Աբրահամյան (Երևան)
Լևոն Ադյանը մեր՝ պատանիներիս բարեկամն էր: Նա մեզ թևեր էր տալիս ճախրելու, նա մեզ սովորեցնում էր սիրել, ազատ լինել, պայքարել ու չհուսահատվել: Հիմա ես անուններ չեմ հիշում և, կարծում եմ, պարտադիր էլ չէ, բայց նրանք՝ Լևոն Ադյանի հերոսները, անջնջելի հետք են թողել իմ և իմ սերնդի դաստիարակության մեջ: Չափազանցություն չի լինի, եթե ասեմ, որ Լևոն Ադյանը մեզ համար նույնքան սիրելի էր, որքան Վարդգես Պետրոսյանը: Այսօր մեզ համար մեծ պատիվ է շփվել նրա հետ, լսել իր խոսքն ու խրատները: Առողջություն Ձեզ, թանկագին Լևոն Ադյան, մեծատառով մարդ, Մեծ ղարաբաղցի... Ստույգ հիշում եմ թվականները՝ 1970-1973... Այդ տարիներին մենք դասընկեր-դասընկերուհիներով ընթերցում էինք «Գրական Ադրբեջան» ամսագիրը: Եվ ամեն անգամ սրտատրոփ փնտրում էինք մի անուն՝ Լևոն Ադյան, հափշտակությամբ ընթերցում նրա պատմվածքները, հետո պատմում էինք իրար, քննարկում, վիճում: Սիրո թեման մի տեսակ արգելված էր. այդ թեմայով մեզ հետ ոչ մեկը չէր զրուցում՝ ոչ ծնողները, ոչ ուսուցիչները: Իսկ մենք սիրահարված էինք, իսկ մեզ սիրահարված էին, ու մենք շա՜տ հարցեր ունեինք: Ու մեր հարցերի պատասխանները գտնում էինք գրքերում, ամսագրերում:



ԷԼԼԱ ԱՍՐՅԱՆ (ՍԱՐԱՏՈՎ)
ԼԵՎՈՆ ԱԴՅԱՆԸ ՄԵՐ ԱՄԵՆԱՍԻՐՎԱԾ , ԱՄԵՆԱԻՍԿԱԿԱՆ ՈՒ ԱՄԵՆԱԱՐՅՈւՆԱԿԻՑ ՀԵՂԻՆԱԿՆ Է։ ՆՐԱ ԲՆԱՆԿԱՐՆԵՐՆ ԱՅՆՔԱՆ ԻՐԱԿԱՆ ԵՆ, ՈՐ ԱՄԵՆ ՔԱՐ, ԱՄԵՆ ՔՈԼ ՃԱՆԱՉՈւՄ ԵՍ. ԽՈՍՔԸ ՊԱՐԶ Է, ԱՆՊԱՃՈՒՅՃ ՈՒ ՍՐՏԻՑ ԵԿՈՂ, ՍԻՐՏ ԻՄԱՑՈՂ, ՍԻՐՏ ՄՏՆՈՂ. ՄԵՐ ՊԱՏԱՆԵԿՈւԹՅԱՆ ԱՌԱՋԻՆ ԱՄԵՆԱԹԱՆԿ ԳՐՔԵՐԸ ԱԴՅԱՆԻ ԳՐՔԵՐՆ ԵՆ ԵՂԵԼ- "ԿՅԱՆՔԻ ՃԱՆԱՊԱՐՀԻՆ", "ՀԵՌՈւ ԼԵՌՆԵՐՈւՄ", ,,ԻՄ ԵՐԿՐԻ ՄԱՐԴԻԿ,, , "ԱՅՆ ՀԵՌԱՎՈՐ ԱՄՌԱՆԸ", ,,ՄՈՌԱՑՎԱԾ ԵՐԳ" , ,,ԿՈՐՍՎԱԾ ԲԱՐԴԻՆԵՐ" ԵՎ ԱՅԼՆ…ՄԱՐՏԱԿԵՐՏԻ ԳՅՈւՂԵՐՈւՄ ՈՐՏԵՂ ՈՉ ԿԱՐԳԻՆ ԳՐԱԴԱՐԱՆ ԿԱՐ, ՈՉ ԳՐԱԽԱՆՈւԹ – ԱԴՅԱՆԸ ԼՈւՅՍԻ ՇՈՂ Է ԵՂԵԼ ՄԵԶ ՀԱՄԱՐ: ,,ԳՐԱԿԱՆ ԱԴՐԲԵՋԱՆԻ,, ՀԱՄԱՐՆԵՐԸ ՊՏՏՎԵԼ ԵՆ ՏՆԻՑ - ՏՈւՆ, ՄԱՇՎԵ Լ ՀԱՆԴԵՐՈւՄ, ԱՐԵՎԻ ՏԱԿ. ԵՐԲԵՔ ՉԵՄ ՄՈՌԱՆԱ ՉԱՓԱՐԻ ՄԵՐ ԴՊՐՈՑՈւՄ ԴԱՍԱՄԻՋՈՑՆԵՐԻՆ ՏՂԱ- ԱՂՋԻԿ ՀԵՐԹՈՎ ԿԱՐԴՈւՄ ԷԻՆՔ ԱՄՍԱԳԻՐԸ ՈՒ ԳԻՇԵՐՆԵՐԸ ՀՈւԶՎՈւՄ ,,ԿՈՐՍՎԱԾ ԲԱՐԴԻՆԵՐ,, ՎԵՊՈՒՄ ԿԵՐՏԱԾ ՄԵՐ ՀԱՍԱԿԱԿԻՑՆԵՐԻ ԱՆՁՆԱԶՈՀ ՀԱՅՐԵՆԱՍԻՐՈւԹՅԱՄԲ: ՆՈւՅՆԸ ԿԱՐԵԼԻ Է ԱՍԵԼ "ՄԵՆԱՎՈՐ ԿՐԱԿԻ" ԱՌԹԻՎ - ՆՎԻՐՎԱԾ ՍԱՐՍԱՆԳԻ ՇԻՆԱՐԱՐՈւԹՅԱՆԸ. ՄԱՐՏԱԿԵՐՏՈւՄ ԱՅԴ ԳՈՐԾԸ ԳՆԱՀԱՏՎՈւՄ ԷՐ ՈՐՊԵՍ ՀԱՄԸՆԴՀԱՆՈւՐ ՀԱՂԹԱՆԱԿ։
ԱԴՅԱՆ ՎԵՐՋԻՆ ԳՈՐԾԵՐՈւՄ - "ՀԵՌԱՑՈՂ ԵԶԵՐՔ" , ,,ԻՐԻԿՆԱՅԻՆ ԱՂՋԱՄՈՒՂՋ ,, , ,, ՄԱՆՐԱՔԱՆԴԱԿՆԵР ,, , ՀԱՎԵՐԺԻ ՈՒ ՍՐԲՈւԹՅԱՆ ԽՈՐՀՈւՐԴ ԿԱ։ ԼԵՎՈՆ ԱԴՅԱՆԸ ՄԻ ԿՏՈՐ ՀԱՅՐԵՆԻՔ Է , ՈՒ ԵՍ ՆՐԱՆ ՈՉ ՄԵԿԻ ՀԵՏ ՉԵՄ ԿԱՐՈՂ ՀԱՄԵՄԱՏԵԼ։ ԹՈՂ ՄԵՐ ԶԱՎԱԿՆԵՐԸ ՀԱՂՈՐԴԱԿԻՑ ԼԻՆԵՆ ՆՐԱ ԱՆՄԱՀ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈւԹՅԱՆԸ…



ՎԱՉԱԳԱՆ ՂԱՐԻԲՅԱՆ (Խարկով, Ուկրաինա)
Ես մի անգամ գրել եմ, նորից եմ գրում, որ բոլորովին վերջերս եմ ծանոթացել Լևոն Ադյանի ստեղծագործություններին: Իրոք իսպառ պատճառը այն չէ, որ նրանք եղել են ստվերում, այլ՝ ես, որ հայրենիքից հեռու, ուղղակի անհաս եմ եղել նման գոհարներին:

Որքան գոհ եմ ճակատագրից, որ ինձ այսօր մատուցեց նման հնարավորություն: Ուրեմն՝ փառք Լևոն Ադյանին, փառք նրան ընթերցողներին... «....Արի, որդիս, արի տուն, հեռուներից վերադարձիր ու տեր կանգնիր գերեզմանին իմ անտեր...» Սիրելի Լևոն Ադյանի այս հոգեմաշ տողերը դիպուկահարի կրակոցի են նման: Իր թույլտվությամբ,այս տողերը ինձ կարգավիճակ կընտրեի: ՇՆՈՐՀԱԿԱԼՈՒԹՅՈՒՆ, Լևոն Ադյան՝ եղբայրս...



Արամ Թելյանց (ք. Դոնի Ռոստով)
Լևոն Ադյանի ,,ԻՐԻԿՆԱՅԻՆ ԱՂՋԱՄՈՒՂՋ,, վիպակն նորեն ինձ տարավ Բակունցի երկիր:
Նորեն սիրտս հասցրեց Խասին Խութի անտառեզր, հոգենշխար տափը, ուր անցել է նաև մշտահմա, չարաճճի մանկությունս, ուր քեռուս հետ իբր խոտհարքի գնացել, իրականում ամբողջ օրը անոթի, տոչոր, անհեթեթ, անիմաստ ջղայնացրել եմ նրան, դեմի ձորի աղբրից ջուր բերել, խարխուլ մագնիտոֆոնից ունկնդրել քաղաքից մեր ձեռն ընկած Քրիս Նորմանի, Սյուզի Կյուատրոյի ձայներիզները:
,,Իրիկնային աղջամուղջը,, կարդացի վաղուց արդեն կարոտի ասեմ, թե սոսկումի անընթեռնելի քաղցր տպավորությամբ, սրտի մեղմիկ արտասովոր սիրով՝ առ եզերքները, ուր թռել-անցել է պատանեկությունս: Առաջին անգամ եմ հասուն տարիքում Ադյանի գործերը կարդում: Դպրոցականի հիշողությունս տակավին թարմ է, երբ «,,Գրական Ադրբեջանի,, էջերում նա և ջանասեր, մաքրակյաց վարքուբարքի մշակներ, համերաշխության շնչով ու զարմանալի պատկառանքով, մարդատյաց, երբեմնի եղբայրական, հոգեհարազատ Բաքվում կենսատու գրականություն էին անում՝ անգոսնելով համատարած ասիականության արդեն իսկ սովորական դարձած մթնոլորտը:
Թույլ եմ տալիս նվաստիս նկատելու նաև, որ Լևոն Ադյան արձակագիրը վերոհիշյալներից առանձնանում է իր, առանց չափազանցելու, բնանկարիչ լինելով հանդերձ ևս: Ծանոթ լինելով միայն նրա այս վիպակին, փոքրիշատե ինքս առնչություն ունենալով հեռուստաոլորտի հետ, ինչը նաև ընդունենք, որ կինոյին մոտիկ արվեստ է, պետք է անկեղծանամ, որ ,,Իրիկնային Աղջամուղջը,, կազմուպատրաստ սցենար է: Միայն բացառիկ հիշողության տաղանդին է տրված բնատուր կարողությամբ նկարազարդել, ոգեղեն հմայք հաղորդել իր օրրանին, կրկնեմ, առնվազը ոչ խաղարկային կինոյի բեմուսույցի պատվերով կարելի է այդպիսի ազնիվ գունագեղությամբ վրձնել հայրենի անկյունը:
,, Իրիկնային Աղջամուղջ,, վիպակը հաճելի մի տարերքի հորձանուտ ձգեց ինձ բնավ ոչ հայրենի եզերքիս բառուբանն ըմբոշխնելու համար սոսկ, այլև մի քանի, այսպես ասեմ, կապակցված մտորումների առիթ դարձավ: Այլայլվելու չափ վերհիշեցի իմ արտագաղթելու անձնական դրդապատճառների ու ,, Իրիկնային Աղջամուղջի,, Սամվելիկի ճակատագրերի միջև կամիր թելով կապված մի շղթա: Ադյանի գրականությունն ուզում եմ ընկալել անանձնական մի ցավով առ այն, որ մեր երեկները ճակատագրի բեկման մի շրջան կարող են լինել մանավանդ օտարության մեջ, ինչում, որքան էլ տարօրինակ երևա, բավականին ազդու է արդեն իսկ շատ բազմանշանակ դարձած հայրենիք ասածը: Նույն այդ Լևոն Ադյան մտքի մշակն ու ստեղծագործ երևույթը, ինչքան էլ ապահով կյանքով շրջապատված լինի իր հարազատներով հեռավոր ռուսական ակնածելի Եվրոպայում, միևնույն է, պանդուխտի իր կարոտով միշտ տենչում է իր Չլդրանը, Արջաձորը...Ժամանակն է, ինքս համոզված եմ, որ պատշաճում է երկրիս տիրություն բերող այրերին ըստ արժանվույն գնահատել նման անհատներին...
Ինչու այլայլվելու չափ հիշողություններ. որովհետև շատ կողմերով ինքս ևս ժամանակին զուտ հայրենի օտարությունից դառնացած նավարկեցի դեպ հեռուները: Կարդում եմ Ադյանի այս գործն ու վառվռում, ուզում եմ իմանալ անահապաղ՝ այդ ո՞վ է Ադյանի արձակի խորհուրդը քամահրել կամ ում գիրն է ավելի հայ-ղարաբաղյան, ինչը թարգմանել անգամ, օտարներին մատուցել կարելի է այն առումով գոնե, որ՝ ոչ միայն ինքնիշխան-բանակ-ժողովրդավար, այլև մեր մշակույթի ու գրական արվեստի տերն ենք.. Նման մարդկանց հարկ է փայփայել, ինչպես հորրջոջված է ասել, պետական հոգացուծութուն, ուշադրութուն ցուցաբերել: Ինչո՞ւ հակառակն է ստացվում: Մեր հավաքական բնույթից է, կարծում եմ, անտես անելը, անշրջահայեցությունը, անհանդուրժողամտությունը, նախանձկոտությունը, Փարաջանովի ասած՝ մեր իսկ պորտից այն կողմ չնկատելը՝ ահա շան գլուխը որտեղ է թաքնված: Մեր Գոգոլը տակավին չի ծնվել: Համոզված ենք, որ ամենաանբիծն ենք աշխարհի երեսին, որ ազգովի անթերի ենք, իմաստունը։ ...Ու այսպես դարեր շարունակ, այսպես երամները սավառնում-հատում են հորիզոնները, որպեսզի կրեն Սամվելիկի ճակատագիրը: Արդ, ինչքան էլ մանրախնդիր թվա իմ հոռետեսությունը, կռվի ելնել է հարկ այդ արատների դեմ:
Մենք բոլորս էլ ունեցել ենք մեր Շահումը, մորից գերապատվելի մեր տատը, ով հասունության վկայականը կրծքին սեղմել, արցունքոտվել, ապսպրել է՝ գնալ անծայր հէռուներ՝ իր Սամվելիկից մի ,,խաբար,, բերելու...
Հուսամ, որ հետայսու ինձ բախտ կվիճակվի կարդալ Լևոն Ադյանի նաև մյուս ստեղծագործություննարը…



Վահրամ Աթանեսյան (Ստեփանակերտ)
Եւ ԺԱՄԱՆԱԿՆ ասաց. <Միշտ քեզ հետ եմ>

Լեւոն Ադյանի վեպը գեղարվեստական ժամանակագրություն է: Հեղինակը իրադարձությունների եւ ականատեսն է, եւ` կենտրոնական դեմքը: Դա Բաքվի հայության ողբերգության գեղարվեստական պատկերն է` համեմված այդ քաղաքի անցյալի մասին մտորումներով, որ արթնացնում են ցավոտ զգացողություններ եւ հարցեր, թե ինչպես եղավ, որ Անդրկովկասի հայության կենտրոններից մեկը խորհրդային ժամանակներում զրկվեց իր էթնիկ-մշակութային բազմազանությունից, վերածվեց թուրք-ադրբեջանական ազգայնականության <միջնաբերդի>:

Հուզիչ եւ դիպուկ են, հանտկապես, Բաքվի հայ մտավորականության <վերջին մոհիկան>-ների մասին պատմող էջերը: Դրանք փոխանցում են Ադրբեջանի հայատյաց իշխանությունների <արգոս>-յան հայացքի ներքո սեփական ինքնությունը հրաշքով պահպանած մի խումբ նվիրյալների տառապանքները:

Հավատարիմ մնալով քնարական պատումի` իր նախընտրած գեղարվեստական հյուսվածքին, Լեւոն Ադյանն այդ դաժան իրականություն է մուծել ռոմանտիկ սիրո պատկերներ, պարզ թրթիռներ, որ, ցավոք, իրենց մարդկայնությամբ միջավայրին բնութագրական չեն: Թերեւս ասվի` ընդհանուր փլուզումների համապատկերին Լեո- Ռենա փխրուն կապը բացառություն է, գուցե` հեղինակային <վրիպում>: Բայց դա այն <վրիպումն> է, որի համար արժե գրողորեն եւ, ինչու չէ, նաեւ մարդկայնորեն տառապել:

Լեւոն Ադյանը հասցրել է <վավերագրել> անցյալ դարավերջի հայ Բաքուն: Իրական այդ քաղաքը մեզ օտար, թշնամի է: Բայց այն, ինչ Ադյանի գրչով փրկվել է նրա նույնիսկ արդեն աղավաղված կերպարից, դառնում է հայ գրականության փաստ: Հայկական Բաքվի ԺԱՄԱՆԱԿՆ, այսպիսով, բաքվահայության ջարդերով եւ բռնատեղահանությամբ չի ավարտվում, այլ դառնում է գեղավեստական ժամանակ: Եւ ուրեմն` միշտ մնում մերը: Քանի որ հայրենիքը երբեք չի կորսվում, եթե անգամ մեկ հուշագրողից է վավերագրվում:

Լեւոն Ադյանն ստեղծել է հայ Բաքվի բարդ, բազմաշերտ, լույս ու ստվերով փոխլրացվող համապատկերը: Այդ գիրքն, ինչպես գրողի ժամանակը, մեզ ասում է. <Ես միշտ քեզ հետ եմ>: Հայ Բաքուն, ահա, Լեւոն Ադյանով գալիս եւ միշտ մնալու է հայ իրականության հետ:



ԷԴՎԱՐԴ ՊՈՂՈՍՅԱՆ (Սանկտ-Պետերբուրգ)
ՉԳԻՏԵՄ՝ ԶԱՐՄԱՆԱԼ, ԹԵ` ԶԱՅՐԱՆԱԼ

Ասում են, թե մշակույթը ազգի հայելին է, նայելով որին կարելի է տեսնել արտացոլքը այն աշխարհի, որտեղ ապրում է հենց այդ նույն ազգը:
Տեսնելով էլ չես կարող պատկերացում կազմել ազգի մասին, եթե չիմանաս նրան սնուցող ոգին: Այստեղ է, որ դիմում ես մշակույթի այն ճյուղին,որ կոչվում է գեղարվեստական գրականություն:
Փոքր ազգերի համար գրականությունը եղել է հացուջրի պես անհրաժշտ մի բան, առանց որի հնարավոր չէր լինի ապրել:
Թողնելով հանգիստ մյուս ազգերին, կցանկանայի նշել գրականության դերը մեզ՝ հայերի համար:
Ճակատագրի քմհաճույքով լինի, թե այլ պատճառներով, բայց մենք ցիրուցան ենք եղել աշխարհով մեկ , ապրել և ստեղծել արժեքներ,որոնք եղել են ու կմնան մերը՝ հայկականը, թեկուզ անգամ ժամանակավոր մոռացության են տրված կամ ոչ ճիշտ գնահատված մեր իսկ կողմից:
Ինչո՞ւ ենք այսքան «շռայլ», այսքան «անփույթ»- դա իհարկե ունի իր առանձին պատմությունը և այդ նպատակով չէ, որ գրում եմ սույն խոսքը։
Չէի գրի բնավ, եթե վերջերս պատահաբար չճանաչեի մի մարդու, որի մասին պատկերացում չունեի մինչ այդ, ուր մնաց, թե ծանոթ լինեի նրա կյանքի ուղուն...
Սանկտ-Պետերբուրգի հայկական համայնքում եմ հանդիպել նրան:Հաճելի տպավորություն թողեց։ Իմ ծանոթներից մեկը ասաց, որ Լևոն Ադյանն է, գրող է,արձակագիր:
Ինչ-որ տեղ լսել էի նրա մասին, սակայն ինչքան էլ փորփրեցի հիշողությունս, սկզբում մտաբերել չկարողացա, հետո անսպասելի հիշեցի, որ նրա մասին կարդացել եմ մեծանուն բանաստեղծ Պարույր Սևակի հոդվածներից մեկում։ «Մի՞թե նա է»,- շարունակ մտածում էի ես, կրկին անգամ հանդիպելով նրան Պետերբուրգի հայկական համայքում։ Այո, նա էր։
Զարմանաքով իմացա, որ նա հեղինակ է ինքնուրույն ու թարգմանական շուրջ երեք տասնյակ գեղարվեստական գրքերի ,ՍՍՀՄ , Ռուսաստանի Դաշնության և ԼՂՀ գրողների միությունների անդամ է...
Մի կողմ դնելով այդ «տիտղոսներն»ու համայնքի գրադարանից վերցնելով Ադյանի գրքերից երկուսը, ինձ նվիրեցի ընթերցանության։ Մի շնչում ու հապշտակված կարդացի գրքերը…
Մեկ անգամ եմ ընդամենը եղել Ղարաբաղում, տպավորություներս աղոտ էին, գրեթե մոռացված: Լևոն Ադյանը «ստիպեց» ...վերհիշել: Ոչ միայն վերհիշել,այլ վերապրել:Նրա հերոսների հետ եղա Ղարաբաղում, շնչեցի նույն օդը, խմեցի սառնորակ ջուրը, վայելեցի Ղարաբաղի արևահամ քաղցրանուշ միրգն ու Ժյանգյալով հացը...
Շա՜տ ենք «շռայլ»...
Մի՞թե այնքա՜ն շատ ունենք նման արձակագիրներ,որ,մեղմ ասած...մեզ թույլ ենք տալիս ...չճանաչել ու չմեծարել նման մարդուն:
Ես շատ լավ եմ գիտակցում, որ Լևոն Ադյանը, ապրելով ու ստեղծագործելով Բաքվում, «չէր կարող» վայելել այն մեծ պատիվն ու հարգանքը,որին իրավամբ արժանի է և որը չաշակում էին Հայաստանաբնակ շատ ու շատ գրողներ,որոնց անունները տարիների ընթացքում մոռացվել են:
Մենք միշտ էլ ունեցել ենք «տիեզերական ախորժակ», բայց միայն մեր տիեզերքը սահմանափակվել է...մեր իսկ տեսած երկնքով:
Թողնելով մի կողմ չար նախանձը,տեղայնականությունը, չկամեցողությունն ու «մեղմացուցիչ» այլ հանգամանքներ, որին դժբախտաբար զոհ են դառնում շատ ու շատ արժանավոր մարդիկ, ասեմ, որ մենք, դժբախտաբար, համարել և համարում ենք տրամաբանական այն փաստը, որ տաղանդը պետական ու մարդկային հոգածության կարիք չունի:
Ադյանի ստեղծած աշխարհը դա մեր հոգու աշխարհն է ու ինքն էլ՝ այդ աշխարհի անբաժանելի մասնիկը։ Նա չգիտի վիրավորվել և կարծես չի էլ վերապրում այն խորունկ ցավը, որ, մեղմ ասած,գնահատված չէ ըստ արժանվույն:
Սակայն ,նրա փոխարեն, թույլ տվեք ես ասեմ ընդամենը չորս բառ ,դարձնելով այն մի համառոտ նախադասություն.
- Մենք ապրելու իրավուն չունենք… եթե չենք գնահատում:
Անհատի ավանդը ազգային է դառնում միայն այն ժամանակ, երբ այդ ազգը գնահատում է իր իսկ զավակին:
Եվ ոչ մի ազգ, չի եղել ու չի լինի քաղաքակիրթ, քանի դեռ չի ցանկանում գնահատել սովորել՝
իր իսկ զավակներին,
իր իսկ մեծարողներին, իրեն անմահացողներին…

Լևոն Ադյանը մերն է իր...ամեն ինչով:
Ղարաբաղը մերն է,և,չլինելով անգամ այնտեղ, կարող ենք այն ճանաչել լայնքով,երկանքով ու խորությամբ՝ կարդալով Ադյանի սքանչելի պատմվածքներն ու վիպակները ու «Հեռացող եզերք» դեռևս անտիպ մեծարժեք վեպը...
Ադյանի լեզուն հստակ է,ապրածը՝ հոգեհարազատ, գնահատածը՝շիտակ: Նրա հերոսները ապրում են մեզ հետ, սիրում են կյանքն ու իրենց լեռնաշխարհը: Հասարակ են ու միևնույն ժամանակ իմաստուն, բարդ են և միևնույն ժամանակ հասկանալի ու մատչելի: Նրա հումորը նման է այն սրամիտ անեկդոտին, որ հազար անգամ էլ լսած լինես` ծիծաղում ես,կարծես լսում ես առաջին անգամ: Նա չի ստում, չի կեղծում, չի հնարում, այլ կռում է հինը,տալով նրան նոր տեսք:
Ես միտումնավոր չեմ ուզում նշել որևէ ստեղծագործություն և կամ առանձնացնել դրանցից մեկը կամ մի քանիսը՝ երկար խոսելով այդ մասին։ Նրա բոլոր ստեղծագործություններն են ուշագրավ՝ մեկը մյուսից լավ։
Թեև որոշ գործեր գրված են տարիներ առաջ,բայց թարմ են ու մատչելի բոլորին:
Մնում է զարմանալով ու զայրանալով հուսալ, որ ...խելքի կգանք ու կգնահատենք մեր մեծերին:
Որքան շուտ, այնքան լավ՝ մեզ համար:
Ադյանն էլ կտեսնի ու կզգա մեր ջերմությո՜ւնն իր հանդեպ:
Եվ մեր հոգու ու սրտի ջերմությունը հնարավորություն կտա նրան՝ արարելու նոր գործեր, որոնց կարիքն անշուշտ ունենք և մենք ,և նոր ու գալիք սերունդները...



Ե՞ՐԲ ՊԻՏԻ ՍՈՎՈՐԵՆՔ ԳՆԱՀԱՏԵԼ ԱՐԺԱՆԱՎՈՐԻՆ
(Արձագանք Լևոն Ադյանի «Հեռացող եզերք» վեպին)

Լևոն Ադյանի այս վեպին ես սպասում էի երեք տարի: Դա այնքան էլ շատ չէ, եթե հաշվի առնենք այն հանգամանքը, որ հեղինակն ինքն իր այս գրքի հրատարակմանը սպասել է...շուրջ քսաներկու տարի։
Հայաստանում էի, երբ իմացա վեպի լույս ընծայման մասին և շտապեցի Երևանում գնել այն: Գրախանութներում ոչ մի տեղ արդեն չկար և զուր փնտրելով, սպասում էի,թե երբ կվերադառնամ Պետերբուրգ, որպեսզի բարեկամիցս խնդրեմ երկար սպասված այդ գիրքը:
Խնդրելու խնդիր չեղավ, նա տեղի հայկական համայքում նվիրեց ինձ վեպը՝ մակագրելով իրեն հատուկ հումորով. «Սիրելի Էդուարդին՝ իր հանդեպ ունեցած խորին հարգանքով, նրա գրքերը ունենալու ակնկալիքով ու շահագրգրվածությամբ»…Դե արի ու …մի կարդա:
Եվ հիմա ես չգիտեմ ինչից սկսել... Եղավ այնպես, որ 1990-ին, Լենինգրադում, բախտի քմհաճույքով հայտվեց մի հայ գրող` ՍՍՀՄ, Ռուսաստանի և Լեռնային Ղարաբաղի գրողների միության անդամ, տասնյակ արձակ գրքերի հեղինակ, արձակագիր,թարգմանիչ Լևոն Ադյանը: Նա ապրել էր Բաքվում և չէր կարող չգրել այն ամենի մասին, ինչի ականատեսն էր եղել….
Բայց գրել էլ կա, գրել էլ...ճշմարիտ ստեղծագործող,որի գրիչը կարող էր ամեն ինչ գրել,բացի…վրեժից,կեղծիքից,ստից: Հակառակը, նա ընտրեց մատուցելու այն եղանակը, որն էլ ընտրել թերևս ի ծնե, բոլոր իր գործերում, այն է…մարդասիրությունը… Որքան պիտի մարդասեր լինես, որ դեռ վերքերդ չսպիացած, դեռ չմոռացած տեսածդ ու վերապրածդ, կորցնելով տունուտեղ, հարազատ սիրելի քաղաքը, աշխատանք, ամեն-ամեն ինչ վերջապես, ու նստես ու վեպ գրես, որի հիմքում նույն այդ սերն է,անմոռանալի սերը, մաքուր ու վսեմ սերը, հավերժական սերը:
Որտեղի՞ց է այս Լևոն Ադյան արձակագրի մոտ այսքան մաքրություն, այսքան սեր` հանդեպ մարդը, հայրենիքը, օտարը, մնում է կհառել ընթերցելով գիրքը…Եվ ընթերցելով այն, ակամա սիրահարվում ես Լեոի ընտրած չքնաղագեղ գեղեցկուհուն, որը…ադրբեջանուհի է: Մարդուն սիրելու համար նրա անձնագիրը չեն ստուգում, նրա հավատքն ու շրջապատի կարծիքը չեն հարցնում այլ …պարզապես լսում են սրտի ձայնին: Ոչ մի այլազգի ընթերցող, թե չունի հակում կառավարվելու այլ «մոտիվներով», չի կարող չսիրահարվել Ադյանի հերոսուհուն։
Պարզ ու շիտակ հոգի ունեցող այս գեղեցկուհին ամբողջապես անմեղություն է, պարկեշտություն: Սերը նրա նման է անսահմանությանը ձգտող արևին, լույսի արտացոլքին,լեռնային գետի զուլալ հոսքին, որը քանի գնում` ավելի է ուժեղանում, փոխանցվելով շրջապատին,հերքելով անբնականը, անթույլատրելին, անհասանելին:
Սերը Ադյան- արձակագրի մոտ, չի ճանաչում սահմաններ, չի ճանաչում չգրված օրենքներ ու զանազան դոգմաներ: Այն օվկիան է անեզր և այնտեղ մտնելիս չես կարող, իրավունք չունես չթիավարել մինչև փրկվելը, անգամ եթե չունես ոչ մի շանս…
Ռենայի «Ցավդ տանեմ»-ը հայկական է այնքան, որքան կլիներ հայկական թե լիներ նա մեկ այլ ազգի։ Սերը,ճշմարիտ սերը, ազգություն չունի, սահման չգիտի: Ադյանի մոտ այն չունի նաև …կասկածի նշույլ անգամ: Լեոն ոչ միայն սիրելի է Ռենային, այլև բոլորին: Նա չգիտի այդ մասին, դրա կարիքը անգամ չի զգում, քանզի ոտից –գլուխ սեր է…կյանքով, գործով, աշխարհայացքով։
Իր հմայքով ու իր հումորով նա վարակում է բոլորին: Անգամ այն պահերին, որ թվում է, թե հումորն այստեղ չի կարող ընդհանրապես լինել, նա «ստիպում է» որ հիանանք իր բացառիկությամբ,հավատանք նրան, ընդունենք նրան: Նրան պաշտում ու անեղծ սիրով սիրում են են վեպի բոլոր հերոսուհիները` թե Արինան, թե Լորաննան, թե Ռենայի մատաղահաս քույր Էսմիրան: Իհարկե, «սիրում են» ամեն մեկն իր ձևով, բայց սիրում են, որովհետև…չեն կարող չսիրել:
Ադյանի կերպարներն իր նման անկեղծ են, անգամ…ստահակները: Սա հնարած վեպ չէ,այլ մարդկային կենդանի կերպարների ամբողջություն, որտեղ հնարովի ոչինչ չկա: Մենք գործ ունենք իրական կերպարների հետ, իրական մարդկանց, ովքեր չեն կարող չլինել այնտեղ, որտեղ էին և կան: Հայ լին՝ ի թե այլազգի, քրիստոնյա լինի՝ թե մուսուլման, քաղաքական գործիչ լինի՝ թե միամիտ գեղջուկ, չեն կարող չնկատել, որ Ադյանի համար ամենակարևորը մարդն է, նրա էությունը…
Նա հավատում է մարդուն, անգամ սրիկային, քանզի «արդարացնում է»- նրան իր ունեցած հնարավոր բոլոր միջոցներով,որպեսզի… փրկի նրան: Փրկում չկա,կասկածում է Ադյան -մարդը, բայց Ադյան արձակագիրը չի կարող չհավատալ մարդկայինի հաղթանակին,ճշտի և ճշմարիտի գոյությանը, քանզի մարդ դրանով է միայն ունենում իրավունք մարդ կոչվելու, զանազանվելու գազանից։
Ցույց տալով ոմանց առաքինությունը, ոմանց մանրությունը, հեղինակը գնահատում է իրական մարդուն և ստեղծագործողին, բացահայտում նրանց վեհությունը, հասցնում ընթերցողին: Ամեն մարդ իր տեղում պիտ լինի ,-ասում է Ադյանի Լեոն. բանվոր լինի՝ թե շինական, ուսուցիչ լինի՝ թե բժիշկ, ստեղծագործող, թե՝ գործարար։ Ինչ տարբերություն, թե Բաքվում ովքեր կապրեն,-ասում է տաքսու ադրբեջանցի վարորդը, իմ բանը մարդուն տեղափոխելն է, հայ լինի՝ թե ադրբջենցի, ռուս լինի՝ թե հրեա… Ո՞րն է մարդու մեղքը, թե իր իսկ հայրենի հողում, ծննդավայրում զրկված է գոյատևելու պայմաններից, որքա´ն պիտի համբերի մարդը, հանուն ինչի՞…
Ադյանը գիտի և լավ գիտի, որտեղից են գալիս և ուր են տանում նշածս տականքները, բայց իր նմանները քիչ են, շատ են քիչ որպեսզի ելնեն պայքարի ստվերների դեմ: Ինչպես պայքարես հրացանի դեմ մերկ ձեռքերով, խուժանի դեմ` խուճապով, մարդասպանի դեմ` միայն աղոթքով… Անհնար է: Հետևանքը եղավ այն,որ Սումգայիթը և Բաքուն դատարկվեցին հայերից և ոչ միայն … Հազարավոր զոհեր, հրկիզված ու ավերված տներ, հույսեր… Ես շատ Բաքվեցիներ ու Սումգաիթցիներ եմ հանդիպել, որոնք կորցրել էին ամեն ինչ այդ քաղաքներում,թողել անթաղ մահյալներ,մոռացված գերեզմաններ, բայց…գրեթե բոլորն անխտիր սիրում են իրենց ծննդավայրը,կարոտում և սպասում հրաշքի…
«Հեռացող եզերք»- խորագրով այս վեպը, առանց կասկածի, տեղով մեկ հրաշք է: Այն մնաց չտպագրված քսաներկու տարի և այստեղ է, որ չեմ կարող մեջբերում չանել` նմանակելով անմահ Ջիվանիին.

Կարևորը թողել,-ճղճղում ենք,գոռո՛ւմ,
Սրան-նրան ծաղրում,սրան-նրան հերքում,
Տպագրում ենք գրքեր հնարած ու տհաս.
Խելքին մեր աշեցե´ք…մինչ այսօր ենք քնած:

Չեմ կարող չնկատել,որ Լևոն Ադյանի Հեռացող եզերք վեպը վեպը տպագվել է ընդամենը միայն Արցախում ու այն էլ ,անթույլատրելի քիչ օրինակով( ընդամենը 500 օրինակ), որ թե Արցախը մերն է, ապա այն պետք է լինի մերը… ո´չ միայն խոսքով:
Այս վեպի հրատարակումը եթե «ուշացել» է,ապա ուշացել է միայն մեր չկամության և տգիտության պատճառով ու հրատարակվել է այն շնորհիվ համացանցային «Ղարաբաղցիներ-2»- խմբի մոտ երեք տասնյակ հայրենասերների ու Ղարաբաղի կառավարության պետպատվերով։
Այն դեպքում, երբ Հայաստանի վեջին երկու նախագահներն էլ մարտնչել են Արցախի ազատագրման համար, մնում է զարմանալ, որ այս գիրքը չկա յուրաքանչյուր հայի գրադարանում և կամ գրասեղանին: Յուրաքանչյուր հայ պիտի իմանա Սումգայիթի և Բաքվի կոտորածների գեղարվեստական պատկերը, այդ եղեռնի ճշմարտացի պատմությունը, որպեսզի հաղորդի սերունդներին: Եվ ոչ միայն հայ: Այս վեպը անհապաղ պետք է թարգմանվի թե ռուսերեն, թե անգլերեն,անգամ թե ադրբեջաներեն: Ողջամիտ մարդիկ կընթերցեն և կանեն ճիշտ հետևություններ, իսկ Լևոն Ադյան արձակագիրն էլ պիտի դասվի մեր դասականների` Րաֆֆու,Մուրացանի,Նար-Դոսի, Բակունցի, Մաթևոսյանի,Սարոյանի և այլոց շարքում, քանզի վաղուց է արժանի դրան և եկեք գնահատենք նման մեծությունը ըստ արժանվույն և ժամանակին: Ադյանն իր աստվածածին սրտով մեզ կների, եթե մենք դա չանենք, ժամանակը` երբե´ք:
Սիրտդ լայն բացիր, ժողովուրդ իմ հեգ` ընդունելով և ճանաչելով տաղանդաշատ քո զավակին ու հարազատին ,որի սերը … հանդեպ մարդկանց, չունի սահման:
Ո´չ էլ կունենա:



Երազիկ Հարությունյան (Կրասնոդար)
ՎԱՐՔ ՀԵՌԱՑՈՂ ԵԶԵՐՔԻ

Աստված իմ, ինչ հրաշալի բաներ են կատարվում իմ շուրջը, իսկ ես փակված եմ ժամանակի սղության իմ պատյանի մեջ։ Ամոթ ինձ, բայց միայն վերջերս եմ ընթերցել Լևոն Ադյանի «ՀԵՌԱՑՈՂ ԵԶԵՐՔ» վեպը։ Ես նորից ամբողջ հոգով հուզվեցի և վերապրեցի այն բոլոր դժոխային դեպքերը, որոնք նաև իմ հոգին են տառապեցնում տարիներ շարունակ։ Իսկ հետո անասելի զայրույթ ապրեցի՝ ինչպե՞ս է, որ մինչև հիմա ես չգիտեի նման վեպի գոյության մասին։
Մի կողմ թողնելով Ադյանի պարզ ու գեղեցիկ լեզուն, խորունկ զգացմունքայնությունն ու առինքնող ոճը, պետք է ասել, որ այս գործը նմանը չունի որպես փաստագրական էպոպեա։ Այս վեպը քսաներորդ դարավերջյան խայտառակ ժամանակների մասին պատմող ամենատարուղունակ և արժեքավոր գործն է՝ իր պատմական նյութի անսքող ճշմարտացիությամբ։
Մի՞թե հնարավոր է, որ այսքան ժամանակ այս արժեքավոր գիրքն անտիպ է։ Դա պատիվ չի բերում ոչ Հայաստանի ու Ղարաբաղի համապատասխան օղակներին, ոչ էլ մեր պատվախնդիր բարերարներին։ Ես կարծում եմ՝ գիրքը պետք է հրատարակել հայերեն, ռուսերեն և անգլերեն լեզուներով, և այն կարող է լինել անփոխարինելի սցենար՝ անցյալ դարի ցեղասպանությունը լուսաբանող և աշխարհին ներկայացնող լայնէկրան ֆիլմի համար։
Մենք՝ մտավորականներս, պետք է ամեն կերպ նպաստենք նման գործի համար ճանապարհ հարթելուն։ Խնդրում եմ բոլորին՝ օգտագործել բոլոր կապերը, որպեսզի հրավիրենք անվանի ռեժիսորների ուշադրությունը։ Այ դա ոչ միայն ևս մի փոքր կշարժի աշխարհի նիրհող խիղճը և կլինի հավերժ հիշատակ մեր բոլոր անմեղ զոհերին, այլև արժանի հատուցում կլինի պարոն Ադյանին, որ նման գիրք է արարել։



Կոլյա Տեր Հովհաննիսյան (Թեհրան, Իրան)
Կարդացի Ադեանի վեպը. Տակնուվրա եղա... Իրոք զարմանում եմ, թե ինչու այս վեպը ՀԳՄ-ն չի հրատարակում: Ինչպե՞ս թե կորել է:… Դա նաև պիտի թարգմանվի անգլերեն, ֆրանսերեն, ուսերեն... և այլ լեզուներով, որպեսզի աշխարհը վերջապես հասկանա, ովքեր են այդ շները... Չէ, շունը լավ է՝ ճիվաղները, հրեշները...

Սա այն դեպքը չի, որ խոսվի գրքի գրական արժեքի, ոճի, տեսակի կամ հավանակն քննադատելի կողմերի մասին: Ըստ իս Ադյանը հաջողել է գեղարվեստական - պատկերավոր եղանակով ստեղծել մի փաստագրական – վավերագրական աշխատություն, որի նմանը քիչ կա նույնիսկ միջազգային գրականության մեջ:



Էվելինա Հակոբյան (Պովորինո, Վորոնեժի մարզ)
"Հեռավոր եզերք" վեպը վերերկրային գույներով արարած ստեղծագործություն չէ սոսկ,այն յուրաքանչյուր հայի, մանավանդ,արհեստականորեն ստեղծված Ադրբեջանի տարածքում ապրած ամեն մի հայի դառը կյանքի հավաստի պատմությունն Է:
Սովորաբար գրողը ձգտում է թափանցել երևույթների խորքը, իր մաշկի վրա զգալ իր իսկ ստեղծած հերոսների հոգեբանական ապրումները: Լևոն Ադյանը, ցավոք, վկան ու ականատեսն է իր գրքում պատկերված արհավիրքների:
Ես այն կարծիքին եմ, որ հայ իրականության մեջ հազիվ գտնվի մի գործ, կապված հայ-ադրբեջանական հարաբերությունների հետ, իրադարձությունների ծավալային ու խորքային ընդգրկմամբ չափվեր այս գործի հետ, որ գրված լիներ գեղարվեստական այսպիսի բարձր մակարդակով:
Հեղինակի դառը ճակատագիրը անասելի ծանրությամբ է ազդում ընթերցողի հոգու վրա: Նրա անանց հայրենասիրությունը, սերը, տառապանքը, բարոյական նկարագիրը դաս ու օրինակ կարող են հանդիսանալ յուրաքանչյուր հայ մարդու համար, ուստի յուրաքանչյուրիս պարտքն է օժանդակել գրքի հրատարակմանը ինչպես հայերեն, նմանապես և ռուսերեն և անգլերեն` արար աշխարհին ցույց տալու դառը ճշմարտությունը, այլապես, մենք աններելիորեն կկորցնեք պատմությունն այս և ոչ մի սերունդ մեզ չի ների:
Վերջում կուզենայի ավելացնել, որ ես տա առապանքով ու սիրով կարդացի "Հեռացող եզերք" բարձրարժեք վեպը ու, ճշմարիտ ասած, արդեն նախանձում եմ նրանց, ովքեր այն պիտի կարդան դեռ:



Արամ Թելյանց (Դոնի Ռոստով)
ԴԻՄԱՔԱՆԴԱԿԻ ՈՐՈՆՈՒՄՆԵՐ
Լեվոն Ադյանը խորհրդային շրջանի ադրբեջանահայ ու մեր օրերի գրական արձակի կենտրոնական դեմքերից է: Բացառիկ ստեղծագործական նրա հայտնությունն, իրոք, ոդիսականի մի նորօրյա անցք է, հատկանշական՝ գրական ասպարեզ մտնելու այն պատեհությունը, որն իր մեջ ամփոփում է մարդկային ճակատագրապաշտություն, ինքնատիպության համընդգրկուն ոգեկանության եզակի որակներ, այլևս, անհետացման ուղին ընկած, նվիրականության մի ազնիվ հյուսք: Այս բնատուր համապատկերը, նրա պարագայում, կրում է մեծ ողբերգականություն՝ մի կողմից, որովհետև նա բռնի հայրենազուրկ մի անհատականություն է, մյուս կողմից՝ Ադյանը մեր դարակազմիկ ժամանակի անդադրում ականատեսն է, որի գրիչն ու թուղթը թանաք են թաթախում ուրիշ այլ բարի, ընդվզուն, կորուսյալ աշխարհից:
Հոգուս է զառնվում միշտ մի զգացում, թե նա պատկանում է մարդկային այն ցեղին, որին տրվել է՝ կրելու ամենաբիրտ մեր արդիականության օր-օրի սասանվող, ի չիք լինող հոգու հարատևությունից, անհիշելի ժամանակներից մաղված առաքինությունների պահպանման իր բաժին տիրույթը: Եթե փորձեմ առվերջ անկեղծ լինել ինքս ինձ հետ, ապա պետք է նկատեմ, որ իսկը՝ Լևոն Ադյան անհատին ու գրողին ճանաչելու վրա եմ առաջին անգամ տպավորվել, որ մնայուն, պարկեշտ, ներդաշնակ ստեղծագործություն անելու համար, հարկ է նախ Մարդ լինել: Արդարև, մեր շրջապատներն ու ժամանակը այնպես են փոփոխվում, որ դրական իմաստ կրող երբեմնի այսկարգի, վերոհիշյալ վերամբարձություններ պարունակող հասկացություններս իրենց տեղը հետզհետե զիջում են միջակ, լայնկիրառելի, ցպահանջ, մերկապարանոց սուբստանցիաներին: Ցավալի է...
Համենայնդեպս, Լևոն Ադյանն ու այն դեմքերը, որոնց համար գրականությունը թանկագին մոլորակ է, իրավամբ, արարմունքով, ներկայությամբ զարդարում են մեր կյանքը: Ադյանի բնօրրան Չլդրանը իմ հայրենի Առաջաձորից ձագ տված մի ծմակուտ, անարատ, բարեպաշտ մարդկանց բնակատեղի է: Ավելորդ շռայլություն ու չափազանցություն չեն բառերս: Գրող, հրապարակախոս, լրագրող Լևոն Ադյանի գրականությունն ըմբոշխնելու վեր կացած երջանիկ մարդը նա է՝ ով մի օր ոտք է դնելու՝ տեսնի նրա Չլդրան շենը:
Թող որ լիներ ութսուն թիվը, միգուցե դեռ ո՛չ՝ յոթանասունինը, կարևոր չէ: Բարի, շիտակ, միամիտ բրեժնևյան ծափերի, ամառվա մեծամիտ հովեկների, եթերի անհասանելի ֆուտբոլի՝ երանելի մի ժամանակ: Հիմա որ,ասեմ, հաշվեմ՝ օրն ուրբաթ էր , այդօրն արդեն, տատիս ասած, ետանցել, ետկեսօրվա ժամ էր, Լեռնային Ղարաբաղի մեր գյուղում Բաքվի հեռուստաալիքի հայկական կեսժամյա թողարկումը պիտի սկսեր, կարծեմ, «Ամպի տակից ջուր է գալիս, դոշ է տալիս...» ճանաչ մեղեդու հնչյուններով: Նրբերես, սիրունատես հաղորդավարուհին հայկական ծրագիր է տանելու,յուրահատուկ առան-հայերենի առոգանությամբ կարդալու է ինչ-որ նորություններ Բաքվի, հանրապետության կյանքից ...
Վայ հոգի՜, սխալված չլինեմ, Լևոն Ադյանը մեկ-մեկ այդ հաղորդավարուհու նորություններից հետո, ծրագիրը թող որ շարունակելիս լիներ մի որևէ գրական-մշակութային բաժնով, բայց, ավաղ, աղճատելու չափ հիշողությունս տեղի տալիս,ծուռմռվում է, տաս տարեկան մեն մի տրուսիկ հագիս տղա էի, չեմ կարող իրարու բերել: Համենյանդեպս՝ այդքանն իսկի էական էլ չէ... կարևորը՝ որ եկա, վերջապես, հասա գրող,հրապարակախոս,համերկրացի, արժանավորը՝ մեծ ու մաքուր սրտի մարդ, այլևս ինձ համար անբաժան մի ընկեր՝ Լևոն Ոսկանովիչ Ադյանին: Պետք է նաև չմոռանամ ասել, որ Ադյանի մասին առաջին անգամ, անտարակույս, լսել եմ դեռ մանկությանս տարիներին հենց հեռահար մեկնումի գնացող վարորդ հորիցս ու տան տնտեսուհի, պաշտոնանկ կոլխոզի նախագահի դուստր մորիցս: Ինչևէ: Մանրախնդրությունս, հուսամ, ձանձրալի չէ, քանզի նպատակս, բացերես ու անթաքույց, այդ բարեսիրտ մարդու, մյուս կողմից զարմանալի գրողի, անցած ժամանակի միահյուսումը, կամ մեկտեղումն է:
Ահավասիկ, առ վերջերս իմ համերկրացի Լեվոն Ադյանին գիտեի մոտավորապես այսպես: Հետո՝ պատահականորեն ընկնելով «Օդնոկլասսնիկի» չարկչրկված, անձայն, անշշուկ վիրտուլ ծովը, արդեն պարապ օրերին անընթեռնելի հմայքով կարդացի նրա «Իրիկնային աղջամուղջ» վիպակը, որն ինձ համար գրական երկ լինելուց զատ նաև օտարության մի անակնկալ գտածո սքանչելի բան եղավ:
Հարկավ, անանձնական քավությունս՝ վկա՛, երբեք չեմ համարձակվի գրախոսի կեցվածք ունենալ նրա ստեղծագործությանը, սակայն լրագրողի,որ ամենակարևորն է շահագրգիռ ու մշտահմա ընթերցողի նվաստագույն իմ ճաշակով, փորձեցի ինձ ի պատշաճի հմայել նրա երկերով: Նրա հետ իմ «sms» երկխոսության ընթացքում, թույլ տվեցի նկատել Բաքվի երբեմնի համերաշխության շունչ առած գրական մշակների վաստակը, անգոսնելով այս պարագայում, պատկերացնում եմ, մեզ ի ծնե հարիր ծայրահեղ մոտեցումները, դժվար երեկներից թեթև, քամահրելի ձերբազատումն և այլն...
Եթե ասածս լրագրությունը գրականության հապճեպ դրսևորումներից մեկն է դիտվում, այս իմաստով հանկարծ վերապահվում նաև ինձ տեսնելու, զգալու նրա անցած ճանապարհը, այդ ողբերգական, առերևույթ նաև գրչի մարդու համար անողոք ու դարակազմիկ ճակատագրի շրջանը, ուրեմն Լևոն Ադյան հրաշալի գրողին գոնե Պետերբուրգի լուսնկա գիշերների իր անդաստանում որդիական մի պատկառանքով հարկ է ապսպրել, որ հարգարժան մեծ ընկե՛ր, բոլոր նեղուլեն, ցավուհոգ, անհույս ու դաժան տարիներով հանդերձ ձեր կյանքը ստացվել է, ու այդ բոլորին երկնային մատ կա խառը:
Ներբողի մի քմահաճ զգացումով եմ կարդացել նրա տակավին անտիպ երկերից մեկը՝ « Հեռացող եզերք» վեպը , որից հասցրել եմ կտոր-կտորիկ առաքել բոլորասփյուռ ծանոթ-ընկերներիս…
Եթե ասեմ՝ իմ երեխա հալով, ես Ադյանի ընթերցողներից էի տակավին նրա «Գրական Ադրբեջանի» ժամանակներից՝ հավատացե՛ք, ի սեր աստծո, խոսքումս սուտուկցան չկա: Այն ժամանակը իմ աչքերը գիտե՞ք ոնց են հիշում... Ամեն մարդ իր գործի համքարն էր, ուստան էր, պրոֆեսիոնալն էր...հիմա կասեն՝ արհեստավարժն էր...
Այս առիթով ուզում եմ ասել, որ հիշում եմ երբեմնի կիսահայկական Բաքու քաղաքում հրատարակվող այդ ստվար ամսագրում ամրակուռ, աչքի լույսի պես թևածող հայոց լեզուն: Սակայն, իհարկե, բնավ չեմ հիշում հիմա՝ Լևոն Ոսկանովիչի ո՞ր երկերն էին «Գրական Ադրբեջանում» տպագրվում: Էական չէ...բայց որ նա, նրա գործքը, լեզուն, մի առիթով նշել եմ, իմ տեսած, իմացած գրական արձակի արևոտ, ներանձնական ու հյութեղ դրսևորումներից է, համոզվել եմ վերջերս կարդալով նրա «Իրիկնային աղջամուղջը» : Պատասխանատվություն եմ ստանձնել համարձակորեն արձակագիր Ադյանին համեմատել Բակունցի հետ, վերապահմամբ, որ նա լեզվամտածողության մեջ յուրովի քայլ է անում հանդես գալու իբրև գրական բնապատկերի, ուրույն ներկապնակի վրձին ունեցող խոսքի վարպետ:
Ոչ գրականագետ եմ, ոչ էլ միտք ունեմ ծանրաձողին, ինչպես ասում են հենց այնպես մոտենալ: Անգամ չեմ ուզում նրա երկերից մեջբերումներ անել զուտ այն կանխակալությամբ, որ հանկարծ մտքերս գրախոսի նմանակություն չդառնան: Այսքանով հանդերձ, կրկնեմ, որ օրերս ձեռքս է ընկել Լևոն Ադյանի անտիպ վեպը, թերևս ամենաընդգրկուն գործը, որը «Հեռացող եզերք» է վերտառված : Եվ ուրեմն՝ վերը ասածս «ոդիսական» ու «ճակատագրապաշտություն» բառերը, մտքերս ոչ թե համեմելու համար եմ մոգոնել, այլև մեջս ծիլ են առել ահավասիկ այդ գիրքը կարդալուց հետո:
Ծանոթ-բարեկամներիցս մեկին իսկույնևեթ, մեր մեջ ասած, թույլ եմ տվել սույնի մասին sms-կարծիք հայտնել, թե մեծարգո Ադյանը այս վեպով մի ձեռքով մի քանի ձմերուկ բռնելու հանդուգն ու հաջող քայլ է կատարել, վերահաստատելով, որ ինքը վաղուց հատել է համամարդկային ստեղծագործ անհատ կոչվելու եզրագիծը: Սա նաև ինչ-որ գողտրիկ իմաստով եղբայրական տուրք , մի անհորիզոն, համերաշխ ու համարժեք պատասխան է, թերևս, ադրբեջանցի մեծ պոետի որդի՝ Յուսիֆ Սամեդօղլուի՝ ճիվաղ Վեզիրովին, հայկական կոտորածների նախօրեին զգուշացում-պահանջին :
Չեմ վարանելու գրեմ, որ Լևոն Ադյանը «սենտիմենտալ» փիլիսոփայության վաղուց անհետացած մի կանաչ երկրի ջատագով է, « Հեռացող եզերքի» նրա Միրալին ու Սիավուշը՝ ոչ միայն ազգությամբ ազերի, այլ մարդկայնության խրոխտ, անկոտրում մահկանացուներ: Ահա՛ ուր են մեծ Չլդրանցու սիրտը, ոգին, անմնացորդ կորովն ու տենչը...



Կարեն Առաքելյան, Ստավրոպոլ
Մեծ բավականությամբ կարդացի «Հեռացող եզերք» վեպը: Հոգեհարազատ շատ բան կար: Որպես գեղարվեստական ձևի մեջ դրված փաստավավերագրական և ճանաչողական արձակի նմուշ, մեծապես գնահատում եմ այն ստեղծելու գործում ներդրված ջանքերը: Հատկապես, գրքում նշված շատ մարդկանց անձամբ ճանաչել եմ:
Գիտեմ, որ նման գործերը հեշտությամբ չեն գրվում:
Նույնիսկ ապշեցուցիչ է, որ Հայաստանի նախորդ և այսօրվա նախագահները (Ռոբերտ Քչարյանը և Սերժ Սարգսյանը, ծագումով ղարաբաղցիներ լինելով հանդերձ), անմասն են մնացել վեպը հրատարակելու գործում:
Հարգելի բարեկամներ, խորհուրդ կտայի նաև կարդալ Լևոն Ադյանի «Մանրաքանդակները»: Իր ձևի մեջ, դրանցից յուրաքանձյուրը իսկական պոեզիա է՝ սքանչելի ու հոգեպարար: Համոզված եմ, որ դրանք Ձեզ մեծ բավականություն կպատճառեն:



Տոնյա Оհանյան, Ստեփանակերտ
Ամեն ամգամ կրկին վերընթերցելով «Այն հեռավոր ամռանը», իրոք հրաշք գիրքը, տեղափոխվում ենք հեռավոր այն ամառը, որ խոտաբույր էր ու արևաշող: Շնորհակալություն պարոն Ադյանին մեր երիտասարդական հիշողությունների համար:



Աննա Աբրահամյան, Երևան
Դպրոցական տարիներին, երբ սովորում էի 8-9-10-րդ դասարաններում, 3 տարի շարունակ ամեն ամիս սրտատրոփ սպասել եմ "Գրական Ադրբեջան" ամսագրին, իսկ ավելի ստույգ՝ Լևոն Ադյանին, որ չնաշխարհիկ պատմվածքներ էր տպագրում ու նաև թարգմանություններ կատարում: Աննկարագրելի հուզմունքով կարդացել եմ բոլորը ու պահել ամսագրի բոլոր համարները: Հետո ծանոթացել եմ Վարդգես Պետրոսյանին: Իմ ներաշխարհի վրա պատանեկան տարիներին առավել ներգործել են այս 2 գրողները: Ու ես շնորհակալ եմ Աստծուց, որ հենց այդպես էլ եղել է:
Փոխվել են ժամանակները, փոխվել են արժեքները, բայց ո՞վ է ասել, որ ազնվությունը, բարությունը, արդարամտությունը, որոնցով դաստիարակել են նրանք մեր սերնդին, մեր օրերում էլ հարգի չեն:
Տասնամյակներ անց ինտերնետի շնորհիվ ծանոթացա Լևոն Ադյանին, ու մենք դարձանք լավ բարեկամներ: Ճիշտ է, նա խնդրում է իրեն դիմել անունով, ու ես փորձում եմ դա անել, բայց ամեն անգամ դիմելուց առաջ մի փոքր կանգ եմ առնում, վարանում, ինչպե՞ս կարելի է,,,,Նա անզուգական ընկեր է, որ կարող է ամեն օր մի լավ բան գրել, մի հումոր անել, մի բարեմաղթանք ուղարկել, ու մնում ես զարմացած. որտեղի՞ց այս Մարդուն այսքան կենսական էներգիա: Ու հասկանում ես, որ դա գալիս է նրա մեծ սիրուց դեպի մարդը ընդհանրապես, նա ՄԱՐԴԱՍԵՐ Է բառիս ամենալայն իմաստով:Ու դրանում համոզվում ենք նաև "Հեռացող եզերք" վեպը կարդալուց հետո, այլապես վեպի հիմքում չէր դրվի հայի և ադրբեջանուհու սիրո պատմությունը:
Այս գիրքը շատ արժեքավոր է: Նախ՝ իրական պատմություն է, Բաքվի հայության դժբախտ ճակատագիրն է, մարդիկ, որ կառուցել են այդ քաղաքը ու հանկարծ մի օրում թողել ու հեռացել: Դա դեռ լավագույն դեպքում: Վատագույնը…Գրքի վերջին էջերում շունչդ պահած հազիվ ես կարողանում ավարտին հասցնել…
Եվ ի՞նչն է կարևորը, ոչ մի ատելության կոչ, ոչ մի չարություն, ընդհակառակը, հեղինակը կարողանում է իրեն չկորցնել, պատմել հումորիկ պատմություններ, որ չընկճվենք, չհուսահատվենք: ՀԱՂԹՈՒՄ Է ԿՅԱՆՔԸ, ՀԱՂԹՈՒՄ Է ԼԱՎԱՏԵՍՈՒԹՅՈՒՆԸ :
Կարծում եմ, գրքի ռուսերեն տարբերակը ռումբի պես կպայթի ադրբեջանցիների ականջին, ինչպես մենք վերջերս շանթահար եղանք Աքրամ Այլիսլիի "Քարե երազներից":



ԴՈՆԱՐԱ ՄԿՐՏՉՅԱՆ ՍԱՆԿՏ-ՊԵՏԵՐԲՈՒՐԳ
ԼԵՎՈՆ ԱԴՅԱՆԻ «ՀԵՌԱՑՈՂ ԵԶԵՐՔ» ՎԵՊԸ ԿԱՐԴԱՑԵԼ ԵՄ ՄԵԿ ՇՆՉՈՎ : ԻՐՈՔ ՈՐ, ԱՅՆ ՄԵԾ ՀԱՃՈՒՅՔՈՎ Է ԿԱՐԴԱՑՎՈՒՄ , ՔԱՆ ԿԱՅՔԷՋԵՐՈՒՄ ՏԵՂԱԴՐՎԱԾ ՄՅՈՒՍ ՆՅՈՒԹԵՐԸ , ԹԵև , ԽՈՍՏՈՎԱՆԵՄ , ՈՐ ՆՐԱ ԲՈԼՈՐ ԳՈՐԾԵՐԸ ԿԱՐԴՈՒՄ ԵՄ ՈՒ ԱՆՀԱՄԲԵՐ ՍՊԱՍՈՒՄ ԵՄ ՆՈՐԵՐԻ : ԱՐՑԱԽՅԱՆ ՀԱՐՈՒՍՏ ԲԱՆԱՀՅՈՒՍԱԿԱՆ ԿՈԼՈՐԻՏԸ ՀԱՐԱԶԱՏ ՀՈՒՇԵՐ Է ԱՐԹՆԱՑՆՈՒՄ ԻՄ ՀՈԳՈՒՄ , ԱՍԵՍ , ԻՄ ՄԱՆԿՈՒԹՅԱՆ ՀՈՒՇԵՐԻՑ ԷԼ ՊԱՏԱՌԻԿՆԵՐ ԿԱՆ ԱՅԴ ԳՈՐԾԻ ԷՋԵՐՈՒՄ : ԵՎ ԹԵՐԹԵԼ ԱՅԴ ԷՋԵՐՆ ՈՒ ԿՐԿԻՆ ՄՏՈՎԻ ԼԻՆԵԼ ՔԱՐԻՆՏԱԿԻ ԽՈՐ ԾՅՈՐՈՒՄ , ՄԱՐՏԱԿԵՐՏՈՒՄ , ԹԱՐԹԱՌԻ ԱՂՄԿՈՏ ՇԱՌԱՉԸ ԼՍԵԼ - ՄԵԾ ԲԱՎԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ Է ԻՆՁ ՀԱՄԱՐ , ՈՐԻ ՀԱՄԱՐ ՇՆՈՐՀԱԿԱԼ ԵՄ ԱԴՅԱՆԻՆ :
ՆՐԱ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐՆ ԱՅՆՔԱ՜Ն ԱՊՐՎԱԾ , ԽՈՐԱՊԵՍ ԶԳԱՑՎԱԾ ԵՆ , ՈՐ ՀՆԱՐԱՎՈՐ ՉԷ ՏԱՐԲԵՐԱԿԵԼ ԱՅՍ ԿԱՄ ԱՅՆ ԳՈՐԾԻ ԱՌԱՎԵԼՈՒԹՅՈՒՆԸ . ԲՈԼՈՐՆ ԷԼ ԲԱՐՁՐԱՐԺԵՔ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ ԵՆ ՝ ԱՆԿԱԽ ԺԱՆՐԱՅԻՆ ՊԱՏԿԱՆԵԼՈՒԹՅԱՆ : ԱՎԵԼԻՆ , ՆՐ Ա ԱՐՁԱԿ ԳՈՐԾԵՐՈՒՄ ՆՐԲՈՐԵՆ ՆԵՐՀՅՈՒՍԾՎԱԾ ՔՆԱՐԻ ՆՈՏԱՆԵՐ ԿԱՆ ՝ ՀԱՄԵՄՎԱԾ ՆՐԲԱՃԱՇԱԿ ԸՆՏՐՎԱԾ ԳԵՂԱՐՎԵՍՏԱԿԱՆ ՄԻՋՈՑՆԵՐՈՎ :



Արմինե Պետրոսյան, Երևան
Շատ տպավորված եմ: Լևոն Ադյանի «Հեռացող եզերքը» հրաշալի վեպ է: Միայն հայը կարող է այդպես անկողմնակալ գրել իր թշնամու մասին: Պատմական բազում ակնարկներով հագեցած, սիրո և վայելքի քնքուշ և էրոտիկ տեսարաններով, հայի բնավորության, նախանձի ու իշխանատենչության, տակը փորելու և ազնիվ ու անազնիվ մղումների մասին գիրք է:



ՀՐԱՉՈԻՀԻ ԱԼԻԽԱՆՅԱՆ, Երևան
ՍԻՐԵԼԻ ՊԱՐՈՆ ԱԴՅԱՆ
Ես երջանիկ եմ, որ այն քիչ ժամանակը, որ կարողանում եմ տրամադրել կայքէջերին, միշտ լի է Ձեր հրաշահյուս ձեռագրով: Ես շնորհակալ եմ Ձեզնից ամեն ինչի համար: Ամեն մի նուրբ երանգը, ամեն մի նրբաճաշակ մեղեդին, ամեն մի գրավիչ նկարը երանություն ու երջանկության մասնիկ է պարգևում: Ինչ լավ է, որ այս փուչ աշխարհը բարու լիցք ունի ու Ձեր շնորհիվ ես ժպտում եմ, գոնե մի պահ մոռանում կյանքի հարվածները: Այդ ջերմության համար ՇՆՈՐՀԱԿԱԼ ԵՄ: ԱՍՏՎԱԾ ՁԵԶ Ու ՁԵՐ ԸՆՏԱՆԻՔԻՆ ՊԱՀԱՊԱՆ։



Աննա Աբրահամյան, Մարտակերտ - Թալիշ
ՑՆՑՎԱԾ ԵՄ: ,,ՀԵՌԱՑՈՂ ԵԶԵՐՔԸ ,, ՀՈՅԱԿԱՊ ԳԻՐՔ Է: ԽՈՆԱՐՀՎՈՒՄ ԵՄ ՀԵՂԻՆԱԿԻ ՏԱՂԱՆԴԻ, ԱՇԽԱՏԱՍԻՐՈՒԹՅԱՆ, ՄԱՐԴԿԱՅԻՆ ՎԵՀՈՒԹՅԱՆ ԱՌՋԵՎ: ԳԻՐՔԸ ՍԵՆՍԱՑԻԱ ԿԼԻՆԻ ՈՉ ՄԻԱՅՆ ՀԱՅԵՐԻ ՀԱՄԱՐ: ՀԱՅԵՐԸ ՄԽԻԹԱՐՈՒԹՅՈՒՆ ԿԳՏՆԵՆ ՆՐԱՆՈՒՄ, ՈՐ ԻՐԵՆՔ ՄՈՌԱՑՎԱԾ ՉԵՆ: ԻՍԿ ԹՈՒՐՔԵՐԸ ԳՈՒՑԵ ՄԻ ՔԻՉ ԻՐԵՆՑ ԿՈՂՔԻՑ ՆԱՅԵՆ ՈՒ ԶԶՎԵՆ ԻՐԵՆՑԻՑ:



Կոմիտաս Դանիելյան, Արձակագիր, Ստեփանակերտի պետական դրամատիկ թատրոնի տնօրեն
Մի շնչով (մեկ օրում) կարդացի Լեւոն Ադյանի «Հեռացող եզերք» նոր գիրքը։ Անչափ ուրախ եմ, որ երկար տարիներ անց հնարավորություն ընձեռնվեց առնչվելու նրա գրչին, որն էն գլխից է հոգեհարազատ ինձ։ Ես ցայսօր հիշում եմ նրա վիպակի Թաջիրային (եթե չեմ սխալվում, այսպես էր հերոսուհու անունը), ում հմայիչ քույրն է ասես Ռենան, կամ գուցե դուստրը...Ես, կարելի է ասել, հանգամանքների պարտադրմամբ երդվյալ թուրքատյաց եմ դարձել, սակայն հարազատորեն ընդունեցի այդ ոչ հայուհուն («Ցավեդ տանեմ»)։ Նույն՝ ինձ համար միանգամայն վանող թեմայով մերոնցից մեկն էլ գիրք է հրատարակել, բայց չկարողացա կարդալ։ «Հեռացող եզերք»-ը կարողացա, այն էլ մեծ հաճույքով, որովհետև Ադյանի մոտ ամեն ինչ անկեղծ է, ճշմարտացի։ Ոչ մի սարքովի, շինծու մանրուք։ Այդպես և ծանոթ դեմքերը, որոնցից մեկն էլ իմ համագյուղացի Լեոնիդ Հուրունցն է։ Բացառությունը գուցե թե Սիավուշն է. նա՞ էլ իրական դեմք է։ Կուզեի, որ այդպես լիներ։
Միով բանիվ՝ սիրո հուզիչ պատմությունը և քաղաքականությունը, նաև պատմությունը՝ իր անձանձիր շարադրանքով, սերտորեն միահյուսվելով, «Հեռացող եզերքը» դարձրել են սպասված և հույժ անհրաժեշտ երկ, իրոք որ՝ «որպես հիմն ու սգերգ՝ սիրո և ողջակիզման»։ Այն, միաժամանակ, մի զրնգուն ապտակ է «եղբայրական» հանրապետության իշխանավորների և մտավորականության բութ մռութին, որոնք իրենց ցեղակիցների ոչ թե մեղքն են, այլ դժբախտությունը։



Յուրի Կարապետյան, Սանկտ-Պետերբուրգ
Հայ գեղարվեստական գրականության շտեմարանը հարստացավ ևս մի հաջողված ստեղծագործությամբ

Եթե ինձ հարցնեին, թե վերջին ժամանակները ինչ ես կարդացել հայ գրողների գործերից , առանց վարանելու և գոհունակությամբ կնշեի Լևոն Ադյանի “Հեռացող եզերք” վեպը: Վստահորեն կարելի է ասել, որ հայ գեղարվեստական գրականու-թյան շտեմարանը հարստացավ ևս մի հաջողված ստեղծագործությամբ, որն ընթեր-ցողին անմիջապես գրավում է իր հուզականությամբ, լեզվի ու խոսքի բարձր կուլտու-րայով, անաղարտ քաղցրահունչ հայերենով` շաղաղված ծիրանաբույր կոլորիտով ու անզուգական հումորով: Վեպի թեման, ամենայն հավանականությամբ, խմորվել է հեղինակի իրական կյանքի բազում դրվագներից, որտեղ գրողը առանձնացնում է եր-իտասարդ սիրահարների երկնային սիրո հուզիչ պատմությունը: Ադյանը գույներ չի խնայել նկարագրելու իր հերոսուհու գեղեցկությունը, կանացիությունը, կրքոտ զգա-ցմունքայնությունը:
Վեպի սյուժեում արտացոլված է անցյալ դարի 80-ական թվականների վերջեր-ին Բաքվի իրական կյանքը, որտեղ ապրել , ստեղծագործել է երիտասարդ գրող Լևոն Ադյանը։ Այստեղ է նրա վեպի գլխավոր հերոսն առաջին անգամ պատահա-կան հանդիպել իր սիրած էակին, բժշկական ինստիտուտի ադրբեջանցի ուսանող-ուհի Ռենային, որի գերող հմայքն իր վրա է հրավիրում անգամ կանանց ուշադրու-թյունը:
Իր գործընկերների հետ ունեցած հանդիպումների ընթացքում և տարբեր առիթ-ներով հեղինակը գրքում անդրադառնում է հայ ժողովրդի անցյալ պատմա-քաղա-քական իրադարձություններին, բերում է պատմական հետաքրքիր, հավաստի փաս-տեր, կատարում ընդհանրացնող եզրակացություններ, կանխատեսումներ; “Հեռացող եզերքն”, ըստ էության, ստեղծվել է փաստավավերագրական հենքի վրա , սակայն այն մատուցվում է գեղարվեստական ժանրի պատշաճ բարձրաճաշակ մակարդակով; Դա նկատվում է նաև Սումգայիթի և Բաքվի ողբերգական իրադա-րձություները նկարագրելիս: Լևոն Ադյանը , լինելով այդ երկու քաղաքներում հայ ազգաբնակչութան կոտորածների տուժվածներից ու ականատեսներից մեկը , միա-ժամանակ երախտագիտության անհուն զգացումով հիշել և արժանին է մատուցել իր բազմաթիվ ադրբեջանցի մտերիմ ընկերներին, որոնք վտանգելով իրենց կյանքը, թույլ չեն տվել, որ իրենց սիրելի հայ գործընկերը դառնա ոճրագործների զոհը: Չես կարող առանց հուզվելու ընթերցել այն ողբերգական դրվագը, որտեղ հեղինակը սրտի մորմունքով է պատմում այն մասին, թե գազանացած ազգակիցներն ինչպես են խոշտանգումների ենթարկում Ռենային այն բանի համար, որ փորձ է արել գազ-աններից պաշտպանել հայուհու…
Հավելենք, որ Ստեփանակերտում հայերեն լեզվով հրատարակված “Հեռա-ցող եզերք” գիրքը արդեն ընթերցողների սեղանին է, շուտով հայ անվանի թարգմա-նիչներ Նելլի Մկրտչյանի ու Գեորգի Կուբաթյանի թարգմանությամբ այն կհրատա-րակվի Սանկտ- Պետերբուրգում։



Սիրվարդ ՄԱՐԳԱՐՅԱՆ, Ստեփանակերտ
ՀԻՄՆ ՈՒ ՍԳԵՐԳ՝ ՍԻՐՈ ԵՎ ՈՂՋԱԿԻԶՄԱՆ

Ե՞րբ էր... Թվում է թե ընդամենը երեկ էր, անցած օրը, միայն թվում է...
Անցյալ դարի դարավերջին էր. գրախանութներում հերթ էր և մենք ուսանողներով, մտավորականներով մեր հայեցի, հայակերպ ապրել-գոյատևելու համար կառչում էինք մեր լեզվին, մշակույթին, մեր հայատառ գիր ու հանդեսներին։ Գրախանութներից Նարեկացի, Պ. Սևակ ձեռք բերելու համար ծանոթներ էինք մեջտեղ գցում, ՙՀայ դասականներ՚ մատենաշարը բաժանորդագրվում ոչ դյուրին, հայաստանյան թերթերն ու ամսագրերը (ուսանողական տարիների մեր հարստության միակ ու գլխավոր աղբյուրը) ըմբոշխնում ծայրից-ծայր։
Իսկ Ադրբեջանի հայատառ թերթերին ու ՙԳրական Ադրբեջան՚ հանդեսին սպասում ակնկալիքով, կարոտով...Ի՞նչ իմանայինք, որ հայաշունչ Բաքվի վերջին մոհիկաններին էինք ՙվայելում՚ և այդ համատեքստում ադրբեջանահայ ու արցախահայ գրողների ստեղծագործություններն ընթերցում չթաքցրած հետաքրքրությամբ։ Այդ տարիներին գոնե մեզ՝ ուսանողներիս համար առանձնանում էր մի անուն՝ Լևոն Ադյան, ում գողտրիկ պատմվածքներին ու վիպակներին սպասում էինք... ՙԿորսված բարդիներ՚, ՙԱյն հեռավոր ամռանը՚, ՙՏունը գյուղի ծայրին՚ և այլն։
Արձակագիր, թարգմանիչ Լևոն Ադյանը ծնվել է ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի Չլդրան գյուղում։ Քառորդ դար աշխատել է Ադրբեջանի գրողների միությունում՝ որպես ՙԳրական Ադրբեջան՚ հանդեսի արձակի բաժնի վարիչ, այնուհետև բաժինների վարիչ, գլխավոր խմբագրի տեղակալ։ Նրա գրքերը լույս են տեսել նաև ռուսերեն ու ադրբեջաներեն լեզուներով։
Բաքվի հայտնի դեպքերից հետո տարագրվել է Ռուսաստան, ապրել Լենինգրադում, Պյատիգորսկում, Սոչիում։ Վերջին տարիներս բնակվում է Սանկտ Պետերբուրգում։
ՙՀեռացող եզերք՚ վեպը, որ օրերս է հրատարակվել Ստեփանակերտում, ինչպես և հեղինակն է խոստովանում, իրական պատմություն է։ Հերոսները (բացառությամբ, երևի, մեկ-երկու հոգու) ներկայացված են ոչ միայն իրենց անուն-ազգանուններով, այլև վաստակով, դիրքորոշմամբ։ Հերոսների լեզվով խոսում ու հորդում է կյանքը։
Լ. Ադյան հեղինակը գրականություն է բերում ոչ միայն իր ապրած տարիների կենսափիլիսոփայությունը, այլև այն համեմում է շրջապատի մարդկանց ապրումներով, հույզերով, իսկ այդ իրական ու տիպական անձանց ճանաչում ենք նաև մենք՝ մոտ ու հեռու տարածությունից։
Նոր լույսի տակ են երևում մի շարք անհատականություններ, որոնց մասին մենք քիչ գիտենք, կամ գրեթե ոչինչ չգիտենք։ Լեոնիդ Հուրունցի՝ անզուգական այդ մեծ մարդու ու հայրենասերի մասին վերապատումները սիրո ու հարգանքի տուրք են նրա անվանն ու հիշատակին։ Իսկ Հուրունցի բերանից հնչող ճշմարտապատումներն իր ժամանակի բնութագրիչներով հանդերձ խոսում են նրա ուղղամիտ, սրտացավ քաղաքացիական կեցվածքի մասին. ՙԱմբողջ կյանքը Ղարաբաղին նվիրած Բագրատ Ուլուբաբյանը, Ղարաբաղի համար բանտ նստած Բոգդան Ջանյանը Ղարաբաղ մտնելու իրավունք չունեն, ինձ նույնպես արգելված է գնալ Ղարաբաղ, որին նվիրել եմ իմ բոլոր գրքերը, իմ ողջ կյանքը,- ասում է Հուրունցը։ -Կևորկովի ահից իմ ազգականներն անգամ վախենում են ինձ հետ խոսել։ Ստոր ու ծախու արարած է նա, և քանի դեռ կան նրա նմանները, քանի դեռ անպատիժ ապականում են մթնոլորտը, երկրիս երեսին ոչ արդար դատաստան, ոչ արդարություն կլինի՚։ Նախկին գլխավորը (իմա՝ Սամվել Գրիգորյանը) սառցային քամահարանքով նայում է Հուրունցի։ ,, Ինչո՞ւ է այդպես,- շարունակում է Հուրունցը։- Մտածե՞լ ես մի անգամ, որ ուղիղ հարյուր ութսուն տարի առաջ Ղարաբաղն իր տասներեք գավառներով ու տասնմեկուկես հազար քառակուսի կիլոմետր տարածքով, ավելի քան քսան հազար պատմաճարտարապետական հայատառ հուշարձաններով, իր հայ մելիքներով ու իր հայ պատմությամբ՝ սկսած Հերոդոտ ու Ստրաբոնից մինչև Դիոն Կասիոս, կամավոր մտավ Ռուսաստանի կազմի մեջ, նրա այդ տարածքից այսօր մոտ չորսուկես հազարն է մնացել, որը նույնպես այս ու այն կողմից բռնագրավվում է։ Ո՞վ քսան թվականին ավերեց, հողին հավասարեցրեց Ղարաբաղի հիսունինը շեն գյուղերն ու ոչնչացրեց նրա քսանհինգ հազար հայ բնակչությանը, իսկ երեսունյոթ հազարը դարձավ գաղթական։ Ո՞ւր են հայկական մշակութային կյանքի առաջատար ջոկատներից մեկի՝ Շուշի քաղաքի հինգ տպարանները, որտեղ 1828-ից հայերեն գրքեր ու պարբերականներ էին հրատարակվում, ո՞ւր մնաց թեմական դպրոցը, հարյուր յոթանասուն տարի առաջ կառուցված Կուսանաց վանքը, Մկրտիչ Խանդամիրյանի շքեղազարդ թատրոնը, ամառային և ձմեռային ակումբները, գործող վեց եկեղեցիները, հազարի հասնող արհեստանոցները, գորգագործական ֆաբրիկան, որը տարեկան յոթ հարյուր ընտիր գորգ էր արտահանում, ո՞վ երեք անգամ հրդեհի մատնեց գեղեցկուհի քաղաքն ու, ստոր անգլիացիների հետ դաշնակցած, խաբեությամբ կոտորեց հայ բնակչությանը՚։ Ներկայացնելով Լեոնիդ .Հուրունցի կրակոտ ու սրտացավ խոսքերը՝ հեղինակը սրտի ցավով ու ափսոսանքով է հրաժեշտ տալիս նրան. ՙՀուրունցը մի քայլ արեց, ետ շրջվեց։- Մենք դեռ կհանդիպենք,- բազմանշանակ ժպտաց նա։ Որևէ մեկից բաժանվելիս՝ մենք երբեք չենք մտածում այն մասին, որ էլ չենք տեսնելու նրան։ Ավաղ, մենք այդպես էլ այլևս չտեսանք նրան՚։
Ում և ինչի մասին էլ որ գրում է Լևոն Ադյանը, սեր ու կարոտ է մաղվում տողերից ու տողատակերից։ Հայրենի Չլդրան գյուղը, հայրենական անտառները երանգավորվում են նրա գրչի զորությամբ. ՙՓտած տերևների, խոնավ հողի ծանոթ սուր հոտը, տերևների տակ թաքնված առվակի մեղմ խորխոջյունը, կեռնեխի անդադրում երգն ու կկվի տրտում կանչը, իրոք, ակամա ինձ հեռավոր ու հեքիաթներով լի ուրիշ աշխարհ են տանում։
ՙԼեռան դարչնաշեկ կրծքից երկու արծիվ պոկվեցին և, կեռ կտուցներն անդնդի վրա կախ, դանդաղասահ աղեղվեցին, կորան ուղղաբերձ ապառաժի ստվերներում, հետո կրկին հայտնվեցին արեգակի կարմրավուն շողերի մեջ, լայն շրջանով եկան, ճոճվեցին կողքից-կողք ու դարձյալ զուգընթաց գնացին՝ սահուն, ազատ ու անկաշկանդ սլացքով, լայնատարած թևերով, և նրանց թևերը փայլածում էին Ղըրմա աղբյուրի մթնված ծմակի վրա՚։
Հայրենի բնության, հայրենական անտառների արքենի կանչերին ունկնդիր հեղինակը շյուղ առ շյուղ հյուսում է իր մեծ սիրո պատմությունը, հյուսում է սրտի դողով, հոգու շողով...Նա սիրածին գովերգում է Նարեկացու բառերով. ՙԱչքն ծով ի ծով ծիծաղախիտ երկու փայլակնաձև արեգական նման, բերանն երկթերթի վարդն ի շրթանցն կաթեր...՚։
Սերը ՙՀեռացող եզերք՚ համանվագի գլխավոր ՙլիբրետոն՚ է, որը, սակայն, ճակատագրի դառը հեգնանքով կուտ է գնում...88-ին մոլեգնած վայրագություններին զոհ է դառնում նաև գլխավոր հերոսի հայրը։ Նա սումգայիթյան ոճրագործության առաջին զոհերից մեկն էր։ Ականատեսների պատմածներն ու վկայություններն ամբողջանալով մինչ այդ հրապարակի վրա եղած զարհուրելի տեսարանների նկարագրությունների համատեքստում, նոր կողմերով են բացահայտում ոչ հեռու անցյալի դեպքերն ու իրադարձությունները։ Իսկ դեպքերն այդ սահմռկեցուցիչ են. ՙՆասիմիի կուսշրջկոմի շենքի մոտից տղա երեխայի սիրտ կտրատող ճիչ լսվեց։ Մեքենան Լենինի պողոտայից կտրուկ թեքվեց դեպի Սուրեն Հովսեփյան փողոց և սլացավ վեր։ Դարձյալ աղմուկ-աղաղակ էր, ես սեղմվեցի ապակուն և իսկույն էլ սարսափահար ետ քաշվեցի։ Հովսեփյան-Բաքիխանով փողոցների խաչմերուկում, վերևի հարկից ոտքը կտրած մի մարդ նետեցին ցած, ես տեսա նրան. օդում գլխիվայր գնում էր դեպի ներքև, առանց ձեռքից բաց թողնելու անթացուպը։ Երևանյան նրբանցքում՝ ՙՄուղան՚ ռեստորանի մոտ, մի մարդ կար ընկած, նա դանդաղ, չորեքթաթ տալով մի կերպ ելավ տեղից, բարձրացավ, մի պահ այդպես մնաց կանգնած՝ ամբողջովին արնաշաղախ, և տապալվող ծառի պես միանգամից երեսնիվայր փռվեց գետնին՝ ձեռքերն առաջ տարածած՚։
Գրքում զետեղված ողջ պատմությունը հեղինակն անվանում է որպես հիմն ու սգերգ՝ սիրո և ողջակիզման...ՙՀեռացող եզերքը՚ արդարև իրական պատմություն է։ Եվ այն, որ ամբողջ պատումը տրված է առաջին դեմքով, պատահական չէ. հեղինակի թշվառ զրուցակիցներից յուրաքանչյուրի պատմությունն է դա, որովհետև նրանց ընդհատված երազանքների ու տառապանքների մասին ու նրանց անունից է խոսում Ադյանը։ Նա ասում է՝ նրանք, ովքեր չկարողացան դուրս պրծնել գազազած ոհմակի ճանկերից, ոչինչ չեն պատմի այլևս, իսկ նրանք, ում հաջողվեց կենդանի մնալ, մի բան կարող են ասել միայն. որ այդ գեհենից փրկվել են հրաշքով։
"Հեռացող եզերք" վեպը հրատարակվել է Արցախի հանրապետության կառավարության պատվերով ու համացանցային "Ղարաբաղցի հայեր-2" խմբի ակտիվ աջակցությամսբ։ Ցավոք, այն տպագրվել է չնչին տպաքանակով։

"Ազատ Արցախ"
15.01.2013



ՀԵՆՐԻ ԱՌՈՒՇԱՆՅԱՆ, Երևան
Սրի դեմ՝ սերը վահան

Հանգամանքների պարտադրանքով Արցախի տոհմիկ օջախներից մեկում ծնված պատաի Լևոն Ադյանը ն նախ հայտնվում է Սումգայիթում, ապա՝ Բաքվում, սովորում է Ադրբեջանի Լենինի անվան պետական մանկավարժական ինստիտոտի պատմաբանասիրական ու Երևանի պետհամալսարանի ժուռնալիստիկայի ֆակուլտետներում, այնուհետև՝ երկուսուկես տասնամյակ աշխատում է 1932-ից Բաքվում հրատարակվաղ «Գրական Ադրբեջան» հանդեսի խմբագրությունում, մոտիկից շփվում է տարբեր շերտերի ու խավերի հայ և ադրբեջանցի գործընկերների հետ:
Այդ ժամանակահատվածում Երևանում, Բաքվում և Մոսկվայում արևերես է հանում հեղինակային («Կյանքի ճանապարհին», «Հեռու լեռներում», «Այն հեռավոր ամռանը», «Իմ երկրի մարդիկ», «Աշնանային ցրտեր», «Կորսված բարդիներ», «Մոռացված երգ», «Դարձ ի շրջանս յուր») և թարգմանական շուրջ երեսուն պատմվածքների, վիպակների ժողովածուներ:
Գրքերի վերնագրերն արդեն իսկ հուշում են, որ գրողի թեմատիկ նախախասիրությունների ոլորտը հայրենի գյուղաշխարհն է, նրա աշխատաջան մարդիկ, սքանչելի բնությունը, այն պարագան, որ յուրաքանչյուր գրող, իրավամբ, գալիս է իր մանկությունից, երազանքների մոլորակից:
Ճակատագրի դժխեմ կամոք, թե քմահաճույքով (ֆինանսական միջոցներ չլինելու պատճառը կա ու կա ), 22 տարի անց, Ստեփանակերտում, պետպատվերի և համացանցային «Ղարաբաղի հայեր-2» խմբի ազնվագույն նվիրյալներից մեկի՝ Քարին տակ հերոսական գյուղի դուստր Գոհար Հովհաննիսյանի ջանքերով հանգանակած ֆինանսական միջոցների շրջանակներում, Ղարաբաղյան շարժման և Սումգայիթի 25-ամյա տարելիցի նախօրերին լույս է տեսնում Լևոն Ադյանի «Հեռացող եզերք» փաստավավերագրական վեպը:
Իրական դեմքերով ու դեպքերով, փաստական հայտնի և նորահայտ բազում նյութերով, իրողություններով հագեցած, կենսագրական ու տոհմաբանական ատաղձ ունեցող վեպում պատումը առաջին դեմքով վարող հեղինակը արտացոլում է անցյալ հարյուրամյակի 50-ական թվականներից սկսյալ մինչև 90-ականները Արցախում և Ադրբեջանի հայահոծ բնակավայրերում տիրող սոցիալ-տնտեսական, քաղաքական, հոգեբարոյական մթնոլորտը՝ աղերսված Սումգայիթի և Բաքվի ծրագրված մերօրյա ոճրագործության հետ:
Գեղարվեստական շաղախով և հրապարակախոսական շեշտերով մերանված քնարաողբերգական շնչի վեպում հեղինակ-պատմողը ոչ թե նյութեր, փաստեր է պեղել արխիվային ինչ-ինչ փաստաթղթերից, վավերագրերից, այլ նկարագրվող գեհենային այդ օրերի ականատեսն ու «զոհն» է:
Ընդսմին, Լևոն Ադյանը պատկերվող ժամանակաշրջանն ու իրականությունը դիտարկում է մեր հերոսական ու ողբերգական պատմության առանցքային էջերի՝ հայդուկային շարժման, 1915-ի մեծ Եղեռնի, Վանի, Մուսա Լեռան պաշտպանության , անցյալ դարասկզբի Բաքվի դեպքերի, Շուշիի հրկիզման ու կոտորածի և պատմական այլ իրողությունների համապատկերում:
Կարելի է պայմանականորեն ասել, որ «Հեռացող եզերք» վեպի «գլխավոր հերոսը» այն ժամանակաշրջանն է, ուր գործել են իրական մարդիկ՝ գրական հերոսների նախատիպերը՝ շարքային, թե պաշտոնյա, լրագրող, թե պետական բարձրաստիճան չինովնիկ,ղեկավար, թե հանցագործ ու գազազած ամբոխ։ Եվ փտած ու նեխած խորհրդային ռեժիմը պահպանելու համար, ժողովուրդներին «բարեկամության» սքողի տակ, կայսրապետության պարագլուխները՝ թուրք-ազերիների հետ համագործակցելով, Արցախում և Երևանում կազմակերպված խաղաղ ու արդարաբաղձ, հավատավոր ու հայրենազգաց հանրահավաքներին պատասխանել են բռնարարքներով , թալանով, սպանություններով, բռնաբարություններով, անմեղ մարդկանոց ձերբակալություններով, Շահումյանի ու Գետաշենի կործանումով, Սումգայիթի ու Բաքվի ոճրագործություններով...
Բայց, ինչպես մեր պատմության բոլոր հանգրվաններում՝ իր բնօրրանում հալածված հայ մարդը երբեք գլուխ չի խոնարհել, ծնկի չի եկել նվաճողի առաջ և, հավատարիմ իր ինքնությանն ու ազգային ոգուն, նախնյաց պատգամներին, հերոսաբար պաշտպանել է հող հայրենին, օջախի պատիվն ու հավատը՝ Արցախյան գոյամարտում «Իր սուրը փառքով դնելով պատյան»։
«Հեռացող եզերք» վեպում հիշյալ գործողությունների ու կացությունների խաչմերուկը Ադրբեջանի իշխանությունների հայատյացության, ծավալապաշտական նկրտումների, նենգադավ քաղաքականության բացահայտումն է՝ «ինտերնացիոնալ» երկրի բարձրաստիճան այրերի նողկալի կեցվածքի, բարոյական ու քաղաքական նկարագրի պսակազերծումով:
Դասական ու ժամանակակից արձակի սկզբունքներով կառուցված քնարաողբերգական շնչի վեպում բազմաճյուղ սյուժետային գծերը հիմնականում ձգվում են մերօրյա ազգային ազատագրական շարժման, 88-ի Սումգայիթի, 90-ի Բաքվի կոտորածների, Արցախին պարտադրված պատերազմի, Բաքվի և Կրեմլի լուռ համաձայնությամբ տարվող քաղաքական կողմնակալության, անկախության ուղին բռնած արցախցիների ոգու պոռթկումը ճնշելու և մի ողբերգական սիրո պատմության խնդիրների շուրջ:
Վեպում մարդկային հարաբերություններն ու զգացմունքները, անկեղծ ու բուռն սիրո խոստովանությունները, բնապատկերները, մանկապատանեկան վերհուշային նկարագրությունները, մենախոսական հատվածները, մեկնաբանությունները դիտարկված են իրականության գեղարվեստական ճշմարիտ խորապատկերների վրա: Եվ մարդկային, ազգային ճակատագրերի և ստեղծված կացությունների լարվածությունը՝ պայմանավորված թուրք-ազերիների հանցավոր ծրագրերի ու գործողությունների բացահայտումներով, ազդակ է դառնում կենսանյութի կոլիզիան ներկայացնելու ողջակիզման, կրոնական մոլեռանդության, քաղաքական ստրկացման մեծաթիվ փաստական օրինակներով:
Գրքում հիշատակված ոճիրների, հանցագործությունների և արարքների ներքին պատճառակցական թելերը հանգուցված են Ադրբեջանի և Թուրքիայի վարած քաղաքականությանը։ Նրանց կողքին մեղքի իր բաժինն ունի կայսրապետական Ռուսաստանը՝ իր հրահանգներով ու հրահրումներով և անձամբ Գորբաչովը՝ քաղաքական ՙիր մաֆիայով՚։
Վեպի վերհուշային բազմաթիվ պատումներում, Լ.Ադյանը «մենախոսում» է մանկության վայրերի, բնաշխարհի գեղեցկության, պատանեկան առաջին սիրո, հարազատների, հայրենի օջախի ավանդույթների, մարդկային վսեմ առաքինությունների, հողի ու մարդու հարազատության, գոյության խորհրդի պարգևների շուրջ՝ շեշտելով մայր հայրենիքից հարկադրաբար օտարված սիրասուն զավակների ճակատագագրերը՝ հատկապես Արցախի և Հայաստանի միավորման խնդրի կապակցությամբ: Բայց այս դեպքում, համայն հայության միասնական ոգու զորընդեղությամբ Արցախը աննախադեպ հաղթանակ տոնեց բազմամիլիոնանոց թուրք-ազերիների դեմ: Այսինքն՝ գրողը մեր անցյալի և նորագույն պատմության դասերը ծառայեցնում է արդիական խնդիրներին լուծում տալու, ապագան այդ ամենով իմաստավորելու համար:
«Հեռացող եզերք» վեպում հեղինակ-պատմողը չի առանձնացնում որևէ կերպար, այլ լայն համապատկերի վրա ներկայացնում է մտավորական, շարքային հայ և ադրբեջանցի մարդկանց խոսքն ու գործը, կատարված ոճիրների հանդեպ նրանց դատապարտող վերաբերմունքը քաղաքական սադրանք ու դավեր նյութող իշխանությունների հանդեպ, որոնք իրենցով բացահայտում են իրականության մի հատված, պատկերացումների մի շրջանակ, իրենց էության թաքնված մի ծալք՝ կամ որպես մարդ մնալով, կամ էլ չարագործ դառնալով: Այստեղից էլ կերպարների հոգեբարոյական նկարագրի, գործողությունների, փաստերի հագեցվածությունը, միջավայրի ու ժամանակաշրջանի ճշմարիտ վերարտադրությունը` գեղարվեստական ձևերի համադրությամբ ու բովանդակային երանգավորումներով:
Լևոն Ադյանը հետևողականորեն փորձում ու ձգտում է նյութն ավելին բացել, հանցավոր դեպքերին ու դեմքերին, վայրի ամբոխին և արդար կողմնորոշում ունեցող կերպարներին համապատասխան գնահատական տալ. նպատակով` փաստացիության համար ապահովել գեղարվեստական անհրաժեշտ տարածություն:
ՙՀեռացող եզերք՚ վեպում արտացոլված իրականության, միջավայրի, դեպքերի ու գործողությունների, ժամանակաշրջանի, տիրող բարքերի և թուրք-ազերիների քաղաքական ու նվաճողական վայրագությունների բացահայտման բանալին, ինչպես դա երևում է վեպի սյուժետային զարգացումներից, այնուհանդերձ լրագրող Լեոի և ադրբեջանուհի Ռենայի անկեղծ ու բուռն սիրո պատմությունն է: Եվ որքան փոխադարձ ու առինքնող է այդ սերը, մարդկային ու խորն է, խոստովանություններով, փոխադարձ գգվանքներով ու սիրազեղումներով առլեցուն, նույնքան էլ ենթադրելի է կերպարի հետագա դրամատիկ վախճանը, քանզի ադրբեջանական իրականության մեջ իշխող մարդատյացությունը, կրոնական դավանանքը, թալանչիական ու գազանային բնազդը անհամատեղելի են մարդկայնորեն մեծարելի երկու սիրող սրտերի երջանկության հանգրվան հասնելու համար:
Եվ ազատախոհ, իր մարդկային իրավունքներին հավատարիմ ապագա բժշկուհին՝ Ռենան, անսալով իր սրտի ձայնին, արհամարհելով ցեղակիցներին, իրավիճակի հարուցած սարսափն ու տագնապը, հրաժարվում է ներկայաալ որպես ադրբեջանուհի` դառնալով գազազած յուրային այդ նույն ամբոխի զոհը, արժանանալով հարյուրավոր հայ անմեղ կանանց ու աղջիկների ճակատագրին:
Ո՞րն է, ի վերջո, «Հեռացող եզերք» վեպի գաղափարական, պատմագեղարվեստական արժեքը: Ա՞յն, որ հասարակական աղետի տեսքով բոլոր պատերազմներն էլ նման են իրար մարդկային զոհերի առումով, բայց տարբեր են իրենց բնույթով ու նպատակներով: Կոնկրետ դեպքում՝ Ադրբեջանի հրահրած պատերազմը ծրագրված ու նվաճողական է, Արցախինը պաշտպանողական, ազատագրական: Վեպը ընդհանրացումն է այն գաղափարի, որ, ի վերջո, ի՞նչ ունի մարդը ՙայս անցավոր աշխարհում՚ կիսելու իր նմանի հետ, ազգը՝ ազգի հետ: Եվ ովքե՞ր են ժողովուրդների մեջ թշնամանք սերմանում, պատերազմներ հրահրում, փորձում բանտել, ստրկացնել մարդու սերը, երջանիկ, ազատ, անկախ ապրելու ժողովուրդների իրավունքները: Այսինքն` «Հեռացող եզերք» վեպի փիլիսոփայությունը այս փոքր երկիր մոլորակում համընդհանուր համերաշխությամբ ապրելու հորդորն է, մարդասիրության, սիրո պանծացումը, արհավիրքից նվաղող հայրենի եզերքի ցավն ու կարոտը:
Լ. Ադյանի «Հեռացող եզերք» վեպը, լինելով մեր նորագույն պատմության՝ հատկապես Սումգայիթի ու Բաքվի ողբերգական իրադարձությունների քնարադրամատիկ շնչի անդրանիկ գեղարվեստական վերարտադրությունը, ըստ էության մարդու և պատմության, ազգային արժեքների, էթնիկ ինքնության հաստատման, բարոյական սկզբունքների ու մարդկային սիրո պանծացումն է՝ խարսխված գրողի հայեցակետով։
«Հեռացող եզերք» վեպում շրջանառվող նոր փաստերը, գեղարվեստական մեկնաբանությունները,, հարուստ բովանդակությունը, արդարև հարուցում են գրքի օտարալեզու թարգմանության խնդիրը:

"Հայաստանի հանրապետություն"
31.05.2013



Նատաշա Պողոսյան, Երևան
Բոլորիս համար շատ հարգելի՛ Ադյան, այսքան տարիներ դպրոցում դասավանդում եմ, դեռ որևէ գրքի նկատմամբ այսքան հետաքրքրություն մինչև հիմա չէի տեսել, ինչպես որ այս օրերին եմ տեսնում իմ աշակերտների մոտ Ձեր <<Հեռացող եզերքի>> նկատմամբ: Համոզված եմ, որ այսուհետ իմ դասերը շաղախված են լինելու նաև Ձեր մյուս ստեղծագործություններով:


Ռոզա Մուսայելյան, Ստեփանակերտ
Տակավին աղջնակ՝ ես Ադյանի պատմվածքներով էի սնվում: Ինձ համար յուրաքանչյուր պատմվածքը թարմ ջրի կամ օդի մի ումպ էր: Արցախում երտասարդներով հավաքվում էինք և խմբով ընթերցում էինք ու քննարկում; Թող երկար ապրի պարոն Ադյանը ու թող բեղուն լինի նրա գրիչը…


Վահրամ Աթանեսյան, Ստեփանակերտ
ԻՐԱՎԱՏԻՐՈՋ ՄԵՂԱԴՐԱՆՔ

Խորհրդային Բաքու քաղաքում Լեւոն Ադյանը քնարական պատմվածքներ եւ վիպակներ էր գրում: Եւ գյուղական անցյալը մեզ սիրելի էր դառնում: Կարողանում էր դարձնել, քանզի մանկության եւ պատանեկության գյուղի իր հուշերից բարձրացնում էր անաղարտ պատկերներ եւ տրորված ճակատագրերն այն մարդկանց, ում ինքը սիրում էր: Ի՞նչ հանգրվանի էր հասնելու այդ պատումաշարը, եթե իրականությունը, որի ապագայի համար դողում էր գրողական նրա ջիղը, միանգամից չփոխվեր, եւ կոսմոպոլիտի համարում ունեցող Բաքու քաղաքը Լեւոն Ադյանի դիմաց չկանգներ ահռելիորեն վայրենի այն կերպարով, որ իրենցից մեկի՝ Զարդուշտ Ալիզադեի, բնութագրմամբ արտապատկերումն էր 1937 թվականի ֆաշիստական Բեռլինի, երբ հրապարակներում խարույկներ էին վառվում, հրկիզում գերմանացի մեծ մտածողների գրքերը, իսկ հրեաներին՝ խոշտանգում-քշում համակենտրոնացման ճամբարներ: …՛՛Մա՜հ հայերին՛՛,- բազմահազարանոց հրապարակում գոչել է բանաստեղծ Խալիլ Ռզան: Եւ գրող Էլչին Էֆենդիեւը, որի ՛՛Արծաթե ֆուրգոն՛՛ վիպակը Լեւոն Ադյանն է հայացրել, եւ գրող Անարն ու մյուսները, որոնք իր հետ բազմիցս սեղան էին նստել, չեն հետաքրքրվել, թե ի՞նչ եղավ ՛՛Գրական Ադրբեջան՛՛ հանդեսի գլխավոր խմբագիր Վլադիմիր Աբրահամյանի, տեղակալ Լեւոն Ադյանի, Բաքվի հայ մտավորականության մյուս ներկայացուցիչների հետ, փրկվեցի՞ն, թե՞ խողխողվեցին, գազանակուր՝ ծովը նետվեցին… Ահավորն, ուրեմն, ամբոխի գազանությունը չէ, այլ՝ ժողովուրդ ամբոխացնողի պիղատոսությունը, երբ կարողանում է ձեռքերը լվալ, մի կողմ քաշվել եւ մեղքը բարդել իր ժողովրդի բնազդական գրգիռների, չլուսավորվածության կամ ինչ-որ մեկի ձեռքին կույր գործիք դառնալու ՛՛միամտության՛՛ վրա… Հուշերի ՛՛Կյանքի բովից՛՛-ում Շիրվանզադեն հիշում է 1905-ի Բաքուն, իր հանդիպումը ոմն Աղաեւի հետ, որ Կոստանդնուպոլսից նոր էր Կովկաս վերադարձել: Եւ սարսռազդու մի վկայություն է անում, թե ինչպես է Աղաեւն ասել, որ եթե հայերն իրենց չօգնեն լուսավորվել, ապա հայերին դժոխք կտանեն՝ ինչպես իրենց ազգային ասացվածքն է պատվիրում. ՛՛Դժոխք գնացողը շատ ընկերներ է հետն ուզում տանել՛՛: Ոչինչ չէր փոխվել: Նույն Բաքուն էր, նույն ՛՛մտավորականությունը՛՛: Բայց, ահա, Լեւոն Ադյանի ՛՛Հեռացող եզերք՛՛ վեպն ընթերցում, վերընթերցում ես եւ, զարմանալի է, չես գտնում թույնի, ատելության գեթ մի դրսեւորում՝ հանդեպ Բաքու քաղաքի եւ նրա մարդկանց: Գրքի մեծագույն առավելությունը, կարծում եմ, դա է: Ինչու՞: Որովհետեւ չատելով Բաքուն, Լեւոն Ադյանը փառաբանում է ոչ թե այդ քաղաքն ընդհանրապես, այլ՝ այնտեղ ապրած իր հերոսի կյանքը: Լեոյի կյանքը… Լեոյի եւ ադրբեջանուհի Ռենայի սերը… Փառաբանում է Բաքվի հայ մտավորականության վերջին մոհիկաններին… Փառաբանում է Բաքվի հայությանը… Սովորաբար գրականությունն են իրականությունից ածանցված ճանաչում: Բայց գրականությունն էլ գեղարվեստական իրականություն է ստեղծում, ի վերջո: Այդպես, օրինակ, Վահրամ Փափազյանի հոյակերտ հուշագրությամբ Պոլիսը մեզ համար մշտապես հայ իրականության անբաժանելի մասն է: Թոթովենցի Խարբերդը չենք տեսել, բայց ՛՛Կյանքը հին հռովմեական ճանապարհի վրա՛՛ պատումով դա մեր՝ հայկական քաղաք է եւ մնալու է: Ահա այդ կերպ Լեւոն Ադյանն է Բաքուն բերել հայ գեղարվեստական իրականություն: Դա այն Բաքուն է, որի մասին Չարենցն է ասել. -…Որքա՜ն հեքիաթներ կան այս գորշ քաղաքում…: -Բայց դա արդեն ինտերնացիոնալ-պրոլետարական այն քաղաքը չէ, որ մեզ ծանոթ է, դիցուք, Գարեգին Սեւունցի ՛՛Ծովախորշում՛՛ վեպից: Դա պոստստալինյան դարաշրջանի մեգապոլիս է, որտեղ կյանքը մի քանի շերտ ունի՝ պաշտոնեականությունից մինչեւ արվարձանների հետնախորշեր, որտեղ ամեն ինչ ծախվում եւ գնվում է, որտեղ թուրք ազգայնականությունը ձեւավորված է արդեն իբրեւ գալիք դարաշրջանի քաղաքական պլատֆորմ, որտեղ էթնիկ մյուս շահերը հունցվում-շաղախվում են կոմունիստական ինտերնացիոնալի կեղծ բարեպաշտությամբ կամ պարզապես՝ ոչնչացվում՝ ըստ պատեհության: ՛՛Հեռացող եզերքը՛՛ քաղաքական դրամա է: Դա Ադրբեջանում հայ էթնիկ ինքնության եւ թուրք ազգայնականության մրցապայքարի դրաման է, որն, ավաղ, ավարտվում է առաջինի պարտությամբ, կարելի է անվարան ասել՝ ցեղասպանությամբ: Եւ ակամայից,- սատանա՞ն է դրդում,- մտածում ես՝ իսկ գուցե 88-ի փետրվարին ոչ այնքան մենք, որքան ադրբեջանցինե՞րն էին սպասում… Մի առիթի, որպեսզի ավարտին հասցնեին այն, ինչ չէր հաջողվել 1918-ի սեպտեմբերի 15-20-ի՞ն, երբ Բաքու էր մտել թուրք էքսպեդիցիոն կորպուսը, որպեսզի նախկին ցարական-նահանգային-մուլտիկուլտուրական քաղաքը մաքրի ամենակազմակերպված էթնիկ ինքնությունից՝ հայությունից… Լեւոն Ադյանն անատոմիական բծախնդրությամբ բացում է իրադարձությունների փոխկապերը, հանգույցները: Ոճի քնարականությունը տվյալ դեպքում ոչ այնքան ձեռագրի նույնականություն, որքան որ բարձր վարպետության ցուցիչ է, երբ ահավոր բաների մասին խոսվում է կարծես հպանցիկ… Երբ ամենաէականը կարողանում է դիտել տալ երկրորդական-երրորդական թվացող միջարկումներով, որոնք, ի դեպ, վեպի ընդհանուր հյուսվածքում առանձին ճյուղ են կազմում՝ նրբորեն ներհյուսված ՛՛հուշագրական բնույթի՛՛ ռեմարկներով… Ամբողջության մեջ ՛՛Հեռավոր եզերքը՛՛ մեղադրական է: Մեղադրական Բաքուն այլակերպողների հասցեին: Դա իրավատիրոջ մեղադրանք է, որ հեղինակի գեղարվեստական հղացմամբ բարձրանում է էթնիկ պահանջատիրությունից եւ ընկալվում որպես մուլտիկուլտուրական Բաքվի տիրոջ բողոք ընդդեմ ազգայնական Բաքվի: Վեպի գլխավոր հերոսուհին՝ բժշկական ինստիտուտի ուսանողուհի Ռենա Մահմուդովան, որովհետեւ սիրում է հայ Լեոյին, դառնում է գազանացած ամբոխի զոհը: Դրանով գրողն իր դատավճիռն է կարդում վայրենացած Բաքվին: ՛՛Հեռացող եզերքը՛՛ հայ գրականության հաղթանակն է 88-90-ից առայսօր տեւող ադրբեջանական վանդալիզմի դեմ: Այդ հաղթանակն է նաեւ ամրապնդելու քաղաքական մրցապայքարում հայ ժողովրդի արդարցիությունը, որովհետեւ ի հեճուկս պետական քարոզիչների՝ ադրբեջանցի գրողն էլ ստեղծել է ՛՛Քարակերտ երազները՛՛: Իսկ երբ նույն երեւույթն իր գրեթե հայելային նույնականությամբ եւ համարյա միաժամանակ դրսեւորվում է երկու՝ հայ եւ ադրբեջանցի, գրողի նույն միջավայրը պատկերող երկում, ուրեմն այդ է հենց ճշմարտությունը…


Միքայել Հաջյան, Ստեփանակերտ
ՏԵՐ ԿԱՆԳՆԵՆՔ ՆԱԵՎ ՄԵՐ ԱՅՍ ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ՑԱՎԻն
Встанем также хозяином этой нашей обнациональной боли

Լևոն ԱԴՅԱՆ արձակագիրը վաղուց ի վեր սիրված և մշտապես սպասվող հեղինակ է Արցախում, և ոչ միայն Արցախում։ Նրա ստեղծագործություններով՝ մանրաքանդակներ, պատմվածքներ, վիպակներ, թարգմանություններ, որոնք ամփոփված են ավելի քան երեսուն գրքերում, սկսած անցյալ դարի վաթսունականների սկզբից, սերունդներ են աճել ու դաստիարակվել։ ''Կյանքի ճանապարհին'', ''Հեռու լեռներում'', ''Այն հեռավոր ամռանը'', ''Իմ երկրի մարդիկ'', ''Կորսված բարդիներ'', ''Տունը գյուղի ծայրին'', ''Ձորում աղմկում է գետը'', ''Աշնանային ցրտեր'', ''Մոռացված երգ'', ''Դարձ ի շրջանս յուր'', Ադյանի շատ այլ ստեղծագործություններ, լինելով հայ ժամանակակից արձակի ձեռքբերումներ, այսօր էլ իրավամբ սեղանի գրքեր են։

Ծնունդով արցախցի գրողը, որի մանկությունն ու վաղ պատանեկությունն անցել են Մարտակերտի շրջանի Չլդրան գյուղում, հանգամանքների բերումով հետագա տասնամյակներում բնակվելով Սումգայիթում, Բաքվում, իսկ 80-ական թվականների վերջերի հայտնի իրադարձություններից հետո՝ Լենինգրադում, Պյատիգորսկում, Սոչիում, ներկայումս՝ Սանկտ-Պետերբուրգում, մշտապես և ամենուրեք հոգու ու սրտի բազում թելերով կապված է եղել և է հայրենի եզերքին։ Եվ ուր էլ որ նրան տարել են բախտի խառնուղիները և ինչ խաչմերուկներում էլ առժամանակ հանգրվանել է նա՝ Ադյանի հոգու ու մտքի մշտարթուն, տրոփուն ուղեկիցներն էին և են մանկութ բնաշխարհի անզուգական գեղեցկությունն ու նրա մարդիկ՝ իրենց մեծ ու փոքր ուրախություններով, բազում հոգս ու ցավերով, տառապանքներով, տվայտանքներով, նվիրական իղձ ու երազանքներով, անմոռաց հիշատակներով։ Ու ոչ այլ կերպ, քան հենց հայրենի Խաչեն ու Թարթառ սրընթաց գետերի պես հորդաբուխ ու վարար՝ Ադյանի շնորհալի, բեղմնավոր գրիչը նրբահյուս վերակերտել է Մայր հայրենիքից ոչ սեփական կամքով զատված, երամից դուրս մնացած կարապի պես անհեռանկար թևածող Արցախ լեռնաշխարհի իրական ու գեղարվեստական պատկերը՝ բազմաբարդ կյանքի բոլոր տեսանելի և անտեսանելի կոլիզիաներով հանդերձ։

«Հեռացող եզերքը» հեղինակը գրել է դեռևս 1990-ին՝ Բաքվի հայ բնակչության հունվարյան եղեռնից անմիջապես հետո։ Մեր համոզմամբ՝ այն իրենից ներկայացնում է գեղարվեստական պատկերավորման ուրույն ձևերի ու միջոցների, ուշագրավ տրամաբանական ընդհանրացումների, բառապաշարի հարստության ու գունագեղության, այլ ակնհայտ արժանիքների մի յուրօրինակ գանձանակ, որի մեջ ամփոփված, ի մի բերված լինելով՝ նույն այդ հուսալի հենքի վրա գրողական վարպետության մի նոր աստիճանի են հասցված Ադյան արձակագրի անցած շրջանի ստեղծագործական բոլոր մեծ ու փոքր հայտնությունները։

Վեպն արտացոլում է հայ ժողովրդի մի ամբողջ հատվածի՝ պատմական Արցախի և Արևելյան Անդրկովկասի (ներկայիս Ադրբեջան հորջորջվածի) բնիկ հայության դառը ճակատագիրը՝ 20-րդ հարյուրամյակի գրեթե ողջ ընթացքում՝ տարածաշրջանում տեղի ունեցած ողբերգական ու հերոսական իրադարձությունների հակադրամիասնության մեջ։ Խորանալով պատմական իրողությունների էության մեջ, Լևոն Ադյանը փաստական հարուստ հենքի վրա և գեղարվեստական խոսքի ներկապնակի բոլոր գույներով, սակայն առանց ավելորդ գունազարդման ու խտացման, «Հեռացող եզերք»-ում երևակում է նախախորհրդային և խորհրդային ժամանակաշրջանում տարածաշրջանում գերիշխող հասարակական-քաղաքական, ազգամիջյան հարաբերությունների իրական, ճշմարտացի պատկերը։ Վեպի հերոսները, որոնք ներկայացնում են Խորհրդային Ադրբեջանի բնակչության տարբեր ազգային հանրություններն ու սոցիալական շերտերը, հիմնականում հանդես են գալիս իրական անուն-ազգանուններով, ինչն ավելի հավատ է ներշնչում պատումի հավաստիության նկատմամբ։ Նրանցից յուրաքանչյուրը ներկայանում է իր կեցության կոնկրետ միջավայրի, ազգային պատկանելության, գործունեության ասպարեզի, տվյալ ազգային հանրության մտավոր զարգացածության մակարդակի, աշխարհընկալման, անձնական ապրումների և այդ ամենից բխող յուրահատուկ մտածելակերպի ու բառապաշարի տիպական, կոլորիտային դրսևորումներով։

,,Հեռացող եզերք,,-ի հիմնական սյուժետային առանցքը՝ ֆաբուլան, երիտասարդ հայ լրագրող Լեոի և ադրբեջանցի ուսանողուհի Ռենայի սիրո պատմությունն է Բաքվում, որ, չնայած իր լուսաշաղախ դրսևորումներին, ի սկզբանե հիմքում դրամատիկ էր և, բնականաբար, ողբերգական ավարտ պետք է ունենար՝ 80-ական թվականների վերջերին Ադրբեջանում նորովի թափ առած հայատյաց քաղաքականության մթնոլորտում։ Հայ ազգաբնակչության՝ այդ տարիներին սկիզբ առած զանգվածային ջարդերի ու բռնատեղահանումների ընթացքում, որոնց վերջին ակորդը Բաքվի հայերի 1990թ. հունվարյան կոտորածն էր, գլխավոր հերոսը, ծեծուջարդից մազապուրծ, պատահաբար փրկվում է վերահաս գեհենից, իսկ նրա ադրբեջանուհի սիրեցյալը, ի նշան ներքին ընդվզման ու բողոքի՝ տեղի ունեցող արյունահեղության, ջարդ ու կոտորածի դեմ, գազազած ամբոխից գիտակցաբար թաքցնում է իր իրական ազգությունը և, ազգակիցների կողմից ընդունվելով որպես հայուհի, չարչարանաց կիսում է հարյուրավոր ու հազարավոր հայերի զարհուրելի ճակատագիրը։ Վեպում նկարագրվող դարասկզբի և, մանավանդ, դարավերջի իրադարձությունները, որոնք ծավալվում են սյուժետային առանցքի շուրջ, իրենց ընդհանրության մեջ նախապատրաստում ու կազմում են այն ատաղձը, որի վրա հյուսված սիրահար զույգի երջանկության պատրանքները դատապարտված էին կործանման։

«Հեռացող եզերք»-ում, արյունալի իրադարձությունների ականատեսների և տուժածների իրապատում վկայությունների հիմքով, կարելի է ասել՝ ստույգ վավերագրական մանրամասնությամբ, դրվագ առ դրվագ նկարագրվում են Սումգայիթի 1988թ. փետրվարյան և Բաքվի 1990թ. հունվարյան հայկական ջարդերը, որոնք հանդիսացան Ադրբեջանում հայ ժողովրդի նկատմամբ պետականորեն իրագործված Ցեղասպանության ակնհայտ արտահայտությունը և որոնք առ այսօր չեն ստացել իրենց իրավական ու քաղաքական գնահատականը միջազգային հանրության կողմից։ Ավելին, աշխարհը, որի աչքի առաջ 20-րդ դարավերջին արդեն մեկ այլ աշխարհագրական հարթության վրա, թեկուզ և փոքր ծավալներով, կրկնվեց Օսմանյան Թուրքիայում 1915-1923 թթ. իրագործված Հայոց Մեծ Եղեռնը, այսօր արդեն մոռացության է մատնել Ադրբեջանական ԽՍՀ տարածքի խաղաղ հայ բնակչության՝ ծերունիների, կանանց ու երեխաների զանգվածային սպանության, կտտանքի, բռնաբարության, ողջակիզման, անգամ բացահայտ մարդակերության, միով բանիվ՝ գազանային վայրագությամբ իրագործված սպանդի ու բռնատեղահանման իրողությունը։

Ցավոք, առ այսօր հայությունը լիարժեք տեր չի կանգնել իր նաև այս ՀԱՄԱԶԳԱՅԻՆ ՑԱՎԻՆ։ Հայկական մամուլն այդ եղերական իրադարձություններին անդրադառնում է առիթից առիթ՝ ընդամենը տարեդարձային պարբերականությամբ։

Այս առումով՝ ևս մեկ դիտարկում վեպի առնչությամբ։ «Հեռացող եզերք»-ի որոշ ադրբեջանցի հերոսներ՝ ստեղծագործական մտավորականության ներկայացուցիչներ, ովքեր վեպում ներկայացված են իրական անուն-ազգանուներով, Ադրբեջանում ծավալված ջարդերը, թեկուզ և զուտ անձնական զրույցներում, գնահատում են ոչ այլ կերպ, քան հանրապետության հայ ազգաբնակչության հանդեպ իրագործվող ցեղասպանություն, այն, ինչ վերջերս լույս տեսած «Քարե երազներ» վեպում հրապարակավ հայտարարեց նրանց գրչընկեր Աքրամ Այլիսլին՝ ենթարկվելով պետականորեն կազմակերպված ամենայն հալածանքի ու հանրային պախարակման։

Ընդհանրացնենք։ Նախ, Լևոն Ադյանի ,,Հեռացող եզերք,, վեպն իրադարձությունների ծավալային ու խորքային ընդգրկմամբ հայ իրականության մեջ միակ լիարժեք արձակ ստեղծագործությունն է այս առումով։ Ու թող չափազանցություն չթվա, եթե ասենք, որ իր թեմատիկ ընդգրկմամբ, պատմական իրողությունների և իրադարձությունների արտացոլման խորությամբ, ճշմարտացիությամբ ու հավաստիությամբ, պատմա-քաղաքական և իրավաքաղաքական ընդհանրացումներով, գեղարվեստական արժանիքներով ու նշանակությամբ այն կարելի է դասել Լևոն-Զավեն Սուրմելյանի ''Ձեզ եմ դիմում՝ տիկնայք և պարոնայք'', Ֆրանց Վերֆելի ''Մուսա լեռան քառասուն օրը'', Մուշեղ Գալշոյանի ''Ձորի Միրոն'', Հրաչյա Քոչարի ''Կարոտ'' և այդ թեմատիկ ընդգրկման այլ նշանակալի ստեղծագործությունների շարքին։

Եվ ապա՝ «Հեռացող եզերք»-ի հրատարակությունը խիստ անհրաժեշտություն է ոչ միայն հեղինակի հայրենակիցների՝ հայ ընթերցողների համար, այլ նաև՝ թարգմանաբար, աշխարհի հանրության համար։ Կարծում ենք՝ արժե խորհել հարցի լուծման շուրջ, նկատի առնելով, որ այդ հեռանկարը խստիվ հետաքրքրում է շատ-շատերին, նրանց, ովքեր հասցրել են հաղորդակից լինել Լևոն Ադյանի վեպին։


Տոնյա Оհանյան, Ստեփանակերտ
Ամեն ամգամ կրկին վերընթերցելով «Այն հեռավոր ամռանը», իրոք հրաշք գիրքը, տեղափոխվում ենք հեռավոր այն ամառը, որ խոտաբույր էր ու արևաշող: Շնորհակալություն պարոն Ադյանին մեր երիտասարդական հիշողությունների համար:






    



 
   © Левон Адян, 2018. e-mail           Замечания по сайту e-mail